Strony tytułowe

Strona redakcyjna

Copyright © 2012 by Wydawnictwo eSPe

REDAKTOR PROWADZĄCY: Michał Wilk

ADIUSTACJA JĘZYKOWO-STYLISTYCZNA: Edyta Wygonik-Barzyk

KOREKTA: Marta Stęplewska

REDAKCJA TECHNICZNA I PROJEKT OKŁADKI: Paweł Kremer

ZDJĘCIE NA OKŁADCE: AKG/East News

NIHIL OBSTAT

Przełożony Wyższy Polskiej Prowincji Zakonu Pijarów,

L.dz. 210/12 z dnia 4 września 2012 r.

O. Józef Matras SP, Prowincjał

Wydanie I | Kraków 2012

ISBN: 978-83-7482-528-3

Publikację elektroniczną przygotował iFormat

WSTĘP

WSTĘP

Tak naprawdę trudno powiedzieć, skąd jest Hildegarda. Urodzona najprawdopodobniej w Bermersheim, wychowana w Disibodenbergu, gdzie spędziła większą część swojego życia, fundatorka i ksieni Rupertsbergu oraz Eibingen, nosi przydomek pochodzący od miasta, które odwiedzała, ale nic ponadto. Nawet nie spoczywają tam jej relikwie.

Jednak Hildegarda z Bingen staje się osobą coraz bardziej znaną i zdecydowanie jest to postać warta uwagi. Przynależy do grona świętych, którzy odnaleźli powołanie w południe swojego życia. I tę jego połowę, którą większość z nas przeznacza na odcinanie kuponów i korzystanie z owoców działań podjętych w młodości i wieku dojrzałym, oni przeżyli bardzo aktywnie. Wśród nich odnajdziemy Józefa Kalasancjusza, Teresę z Ávila czy Matkę Teresę z Kalkuty. Są jak dobre, dojrzałe wino — co trzeba, zostało w nich oczyszczone, przepracowane i przeżyte. Używając innej metafory: przez kilkadziesiąt lat nosili wodę do stągwi, przyszedł wreszcie czas, kiedy, jak w Kanie, Pan nakazał im jej zaczerpnąć i zanieść biesiadnikom. Dzięki takiemu doświadczeniu Hildegarda staje się dobrą przewodniczką dla tych wszystkich, którzy osiągnąwszy wiek średni, patrzą wstecz i nie widzą w swoim dotychczasowym życiu niczego pociągającego czy szczególnego. Mówi im swoim życiem: „Wszystko przed wami, to dopiero połowa, a wasz potencjał wciąż jest olbrzymi”.

W jej przypadku posiadane zdolności sprawiły, że w ciągu ostatnich czterdziestu lat swojego życia podyktowała kilkanaście większych i mniejszych dzieł, prowadziła bujną korespondencję, założyła dwa opactwa i była ich przełożoną, zajmowała się wszystkimi ówczesnym dziedzinami wiedzy, leczyła, głosiła misje, prowadziła wizytacje, a wszystko to robiła pomimo ataków chorób, które nękały ją od dzieciństwa. Była fascynującą postacią, stąd moja próba przedstawienia jej biografii.

Niniejsza książka nie pretenduje do miana naukowego opracowania. Miejscami mając charakter publicystyki, jest próbą opisania niezwykłego życia, jakie było udziałem ksieni Rupertsbergu. W 2012 roku papież Benedykt XVI najpierw wpisał ją do katalogu świętych, tym samym uznając powszechność jej kultu w Kościele, a następnie ogłosił doktorem Kościoła. To drugi powód sięgnięcia do opracowań, które są poświęcone Hildegardzie.

Trzecim jest popularność, jaką osiągnęły jej (lub tylko przypisywane jej) poglądy. I jak ma to miejsce w przypadku celebrytów czy wybitnych intelektualistów, wokół postaci benedyktynki narosło wiele plotek, często opartych na stereotypach dotyczących epoki Hildegardy lub ogólnie średniowiecza. Dlatego warto przyjrzeć się bliżej czasom, w jakich żyła święta. Szersze historyczne tło pozwala nam przybliżyć mentalność ludzi XII wieku, a przez to lepiej zrozumieć Hildegardę.

Książka składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy jest pomyślany jako zarys epoki, w której żyła święta. W następnym mowa o czasie przygotowania do publicznej działalności, a więc dzieciństwie, młodości i świecie, w którym żyła nasza bohaterka. Ramy czasowe następnych dwóch rozdziałów częściowo się na siebie nakładają: trzeci opowiada o Hildegardzie jako wizjonerce, kompozytorce i lekarce, czwarty — o jej działalności publicznej, a więc fundacjach i misjach. Wreszcie rozdział piąty dotyczy schyłku jej życia, śmierci i kultu. W nim starałam się także wytłumaczyć, dlaczego pisma Hildegardy stały się popularne i w których punktach popularyzatorzy świętej rozmijają się z jej poglądami czy też dokonują reinterpretacji jej biografii bądź pism w sposób, który zniekształca spuściznę po opatce Rupertsbergu.

Bogactwo wizji i szeroki zakres działalności Hildegardy rodzi podziw. Była postacią o tak niezwykłej osobowości, że nie da się jej w pełni opisać czy uchwycić, szczególnie w krótkiej biografii. Zajmowała się wieloma dziedzinami wiedzy i w zakresie praktycznego działania czyniła tak wiele, że była w stanie zawstydzić niejednego mężczyznę żyjącego w jej epoce. Pod względem zainteresowań i wiedzy była kobietą renesansu, a jednocześnie chorowitym i wrażliwym człowiekiem. Miała silną osobowość, a jednocześnie potrafiła zaakceptować istnienie granic i je uszanować. Jej życie przypomina pod tym względem komponowaną przez nią muzykę: melodię wykorzystującą dużą skalę rozpiętości pomiędzy najniższym i najwyższym dźwiękiem, ale szanującą możliwości wykonawcze człowieka.

Zapraszam do wsłuchania się w motyw melodyczny, jaki stanowiło jej życie w wielkiej symfonii kosmosu i dziejów świata.

Rozdział I. WIEK HILDEGARDY

Rozdział I

WIEK HILDEGARDY

Europa czasów Hildegardy jest jak dwudziestolatek, który właśnie przeszedł męki dorastania i z niespożytą energią, właściwą młodości, rusza na podbój świata. Duchowy klimat kontynentu kształtują rozwijające się dynamicznie klasztory, odwołujące się do tradycji benedyktyńskiej. Są one miejscami nie tylko duchowej, ale także intelektualnej formacji, gdyż możne rody tamtego czasu oddają swoje dzieci na wychowanie do szkół klasztornych. To wiek silnych osobowości i wielkich autorytetów oraz społeczeństwa o mocno zarysowanej i przestrzeganej hierarchii. To także czas dumy z powodu bycia chrześcijaninem, choć sama definicja tej tożsamości nie jest już tak oczywista, bo właśnie wtedy rodzą się liczne herezje. Europa tego czasu jest pełna ideałów i dynamizmu, a jednocześnie szuka właściwego rozłożenia akcentów pomiędzy tym, co duchowe, a tym, co cielesne. W przestrzeni ścierania się tych sił powoli kształtują się fundamenty cywilizacji, która będzie postrzegana jako klasycznie europejska.

Szkicując historyczne tło mające pomóc lepiej zrozumieć Hildegardę, warto zauważyć, że człowiek średniowiecza inaczej odczuwał upływ czasu. Nie wyznaczały go mechanizmy zegarów. O wiele bliższym doświadczeniem były przemiany zachodzące w przyrodzie, rodzenie się kolejnych pokoleń, dorastanie dzieci. Ponadto jeszcze do XIX wieku kultura europejska pozostawała w dużej mierze kulturą ustnego przekazu. Jeśli więc chcemy choć trochę przybliżyć się do sposobu myślenia Hildegardy, spójrzmy nie tyle na nasz kalendarz czy obecne w historiografii periodyzacje, ile raczej na wydarzenia, które mogły być wciąż aktualnymi wspomnieniami zarówno w jej naturalnej rodzinie, jak i we wspólnocie monastycznej.

Nasza bohaterka urodziła się w 1098 roku. To znaczy, że jej pradziadkowie, jeśli nie dziadkowie, żyli pod koniec X wieku — w okresie, który Norman Davies określa jako jeden z najgłębszych kryzysów, jakie przeszedł nasz kontynent. Pokolenie dziadków i rodziców Hildegardy żyło już w okresie krzepnięcia i stabilizacji najpierw władzy świeckiej (cesarstwo), a następnie — duchownej (papiestwo). Zmierzą się one ze sobą na przełomie XI i XII wieku, gdyż obie, mając uniwersalistyczne założenia, nie przewidywały dzielenia się władzą z kimkolwiek.

Cesarstwo niemieckie odwoływało się do tradycji zachodniego Imperium Rzymskiego oraz państwa Karola Wielkiego (742/747-814). Zjednoczyła je i umocniła dynastia saska, której znacząco pomogli w tym przedstawiciele Kościoła, zarówno lokalni biskupi, jak i papieże. To zresztą nie dziwi, gdyż po podbiciu Italii Otton I (936-973) całkowicie podporządkował sobie kolejnych biskupów Rzymu, a jego potomkowie pilnie go w tym naśladowali. Jednym z najbardziej światłych spośród ludzi noszących cesarski diadem był Otton III (983-1002). Miał ambitną wizję cesarstwa rozumianego jako federacja na czele z cesarzem, któremu kłaniają się wszystkie ówczesne nacje: Galia, Germania, Italia i Słowiańszczyzna. Otton III umarł, zanim zdołał zrealizować w pełni swe zamiary, a ponieważ nie zostawił następcy, władza przeszła w ręce dynastii salickiej. Ta początkowo kontynuowała politykę całkowitego podporządkowania sobie papiestwa, jednak w 1056 roku, gdy przedwcześnie umarł Henryk III (1039-1056), władza spadła na zbyt wątłe jeszcze ramiona jego małoletniego wówczas syna, Henryka IV (1056-1105).

Papiestwo wykorzystało ten moment, by wprowadzić w życie idee Piotra Damianiego. Ten kameduła z eremu w Fonte Avellana stworzył koncepcję dwupodziału władzy, zwaną koncepcją dwóch mieczy. Zgodnie z nią Bóg ustanowił w świecie dwie władze: duchowną i świecką. Obie są sobie równe i mają ze sobą współpracować. Jedną z osób najbardziej zaangażowanych w praktyczną realizację tej koncepcji był doradca papieski, Hildebrand. Dokonał on reinterpretacji oryginalnej myśli Damianiego. Uznał, że władza duchowna powinna dominować, gdyż jej źródło przynależy do świata wyższego niż doczesny. W 1073 roku Hildebrand został papieżem i przyjął imię Grzegorza VII, co dało mu możliwość wprowadzenia swych założeń w życie społeczne i polityczne. Jednak sprowadzenie jego działalności jedynie do walki politycznej byłoby zbytnim uproszczeniem.

Grzegorz VII (1073-1085) był jednym z największych i najbardziej skutecznych reformatorów w dziejach Kościoła. Uporządkował prawo, księgi liturgiczne, zreformował śpiew kościelny, który od jego imienia otrzymał nazwę chorału gregoriańskiego. Zgodnie ze swoją interpretacją zasady dwóch mieczy dążył także do dominacji nad cesarstwem. I na krótki czas odniósł sukces.

Pretekstem do starcia pomiędzy cesarzem a papieżem była kwestia inwestytury. O ile duchowy autorytet biskupa Rzymu był niepodważalny, o tyle pozostawała jeszcze kwestia majątków, w jakie Kościół uposażany był przez cesarza i możnych. Nawet sam papież swoje dobra otrzymał w VIII wieku od świeckiego władcy — Pepina Krótkiego (714/715-768) — do czego odwoływali się sukcesorzy zapoczątkowanej przez niego dynastii frankońskiej, w tym i sam cesarz. Czy nadanie dóbr dawało lennikowi prawo do określenia, kto zostanie biskupem? Odpowiedź Rzymu była zdecydowana — nie. Takie stanowisko oficjalnie przyjął synod w Rzymie w 1075 roku, potępiając jednocześnie symonię (czerpanie korzyści materialnych, społecznych lub politycznych z dóbr duchowych, na przykład poprzez sprzedaż urzędów kościelnych lub sakramentów) i nikolaizm (łamanie przyrzeczenia celibatu i pozostawanie pomimo to w stanie kapłańskim). Reakcja Henryka IV była szybka: na zwołanym w 1076 roku do Wormacji synodzie próbował podważyć legalność wyboru Grzegorza VII. Odpowiedzią papieża było obłożenie cesarza klątwą i ogłoszenie, że w związku z nią każdy może odmówić władcy posłuszeństwa. Na to tylko czekali wewnętrzni wrogowie Henryka. Sytuacja polityczna zmusiła cesarza do upokorzenia się przed papieżem, co przyjęło formę pokuty odbytej pod murami Canossy w 1076 roku. Po trzech dniach, które cesarz spędził boso i w worze pokutnym pod murami miasta, przekonany tym gestem papież cofnął swoją decyzję.

Niecałe dziesięć lat później cesarz, po rozprawieniu się z wrogami wewnętrznymi, wziął odwet za to upokorzenie, zdobywając Rzym i ustanawiając antypapieża. Grzegorz VII schronił się w państwie Normanów i umarł na tym dobrowolnym wygnaniu w 1085 roku. Rozpoczęty w ten sposób spór pomiędzy cesarstwem a papiestwem trwał do 1122 roku i zakończył się podpisaniem traktatu w Wormacji. Zawarte w nim postanowienia pozostawiały wybór osoby biskupa kapitule, a świeckiemu władcy oddawały prawo nadania uposażenia należącego do danego biskupstwa.

Wcześniej jeden z papieży, Paschalis II (1099-1118), próbował rozwiazać tę kwestię w całkowicie odmienny sposób. Otóż przystał na propozycję cesarza, by biskupi zrezygnowali z nadań. Niestety, było zdecydowanie za wcześnie na tak radykalny krok — propozycja ta wywołała tak gwałtowny protest niemieckich prałatów, że nie było mowy o ostatecznym zaakceptowaniu takiego rozwiązania.

Przyjęte w Wormacji kompromisowe rozstrzygnięcie wskazuje, że system feudalny, silnie hierarchiczny i oparty na sieci wzajemnych podległości, już okrzepł, a polityka wewnętrzna Europy ma dwóch silnych graczy, którzy muszą liczyć się ze sobą nawzajem. Mimo to powoływanie przez cesarzy antypapieży, okładanie klątwą władców, a tym samym gra w przeciąganie liny pomiędzy Rzymem a Rzeszą będzie trwała nieustannie przez cały wiek XII. W pewnym momencie także Hildegarda zabierze głos w tej kwestii.

Ale X i XI wiek to nie tylko okres walk o władzę i majątki. To także czas rozszerzenia, przynajmniej oficjalnego, chrześcijaństwa na centralną i północną Europę: przyjmują je Czesi, za ich pośrednictwem chrześcijaninem zostaje książę Polan, następują próby ewangelizacji terenów na północ od jego ziem, chrzest przyjmują władcy Węgier (kanonizowany później Stefan — ok. 969-1038), Danii (Harald Sinozęby — ok. 911-987), Norwegów (Olaf Tryggvason — ok. 963/968-1000) i Szwedów (Olaf Skötkonung — ok. 980-1021/1022). W Irlandii trwają walki między schrystianiowanymi Celtami a pogańskimi wikingami przybyłymi ze Skandynawii. W Wielkiej Brytanii chrześcijaństwo najpierw dociera do Szkocji, a następnie w południowej części wyspy umacniają je podboje Normanów prowadzone pod wodzą Wilhema Zdobywcy (1028-1087) i sztandarem św. Piotra, podarowanym przez papieża. W wielu z tych krajów będzie miała miejsce reakcja pogańska, czasem przybierająca formę gwałtownych rzezi, jak miało to miejsce chociażby na ziemiach Polan. To świadczy, jak powierzchowny był ten pierwszy chrzest. Mentalność społeczeństwa ziem, o których mówimy, zostanie przeniknięta chrześcijaństwem głębiej dopiero w wieku XIII, w wyniku ludowych misji.

Oprócz niewątpliwych sukcesów na polu ewangelizacji, w omawianym okresie ma miejsce dramatyczne wydarzenie, które naznaczy cały świat chrześcijański aż do czasów współczesnych. W 1054 roku dochodzi do schizmy zapoczątkowanej przez Celulariusza, patriarchę Konstantynopola, w wyniku której chrześcijaństwo europejskie rozpada się na dwie części: łacińską (Kościół katolicki) i grecką (Kościół prawosławny). Próby usunięcia tego podziału będą trwały przez cały wiek XII, jednak pozostaną nieskuteczne. Kiedy na początku XIII wieku wojska łacinników, oficjalnie zebrane na czwartą krucjatę, zaatakują podstępem i zniszczą Konstantynopol, zdrada ta na tyle pogłębi konflikt, że dopiero w XX wieku papież i patriarcha Konstantynopola zdejmą anatemy, które nałożyli na siebie nawzajem ich poprzednicy.

Zanim jednak idea krucjat zostanie zdeprecjonowana w tak drastyczny sposób, w 1095 roku papież Urban II (1088-1099) na synodzie w Clermont, nota bene odpowiadając w ten sposób na rozpaczliwe prośby Konstantynopola, ogłasza pierwszą krucjatę. Tysiące ludzi, mniej i bardziej możnych, rusza na Bliski Wschód, aby tam bronić chrześcijan. Po czterech latach walk z Turkami Seldżukami, w 1099 roku, w Ziemi Świętej powstaje Królestwo Jerozolimskie, które przez nieco mniej niż wiek, do bitwy pod Hattin w 1187 roku, będzie stanowić europejskie władztwo na tamtych terenach. Następuje dynamiczny przepływ dóbr, zwyczajów, ale także wiedzy starożytnego świata, głównie greckojęzycznego, przechowanych w Bizancjum. Europa Zachodnia pilnie uczy się także od swoich dotychczasowych wrogów — muzułmanów — dzięki którym, oprócz uproszczonego zapisu cyfr i innych udogodnień codziennego życia, pozna także bliżej pisma Arystotelesa. Z arabskiego będą tłumaczone dzieła na temat medycyny teoretycznej, astronomii, matematyki, optyki, chemii, alchemii i farmacji, a w Toledo, na terenach odzyskiwanych dzięki rekonkwiście, będzie działał uniwersytet, na którym swobodnie będą toczyć się debaty między chrześcijanami, muzułmanami i żydami.

W związku z krucjatami powstaje też nowy, specyficzny dla krucjat typ życia zakonnego — zakony rycerskie. Pierwotnie powołane w celu obrony szpitali i pielgrzymów oraz opieki nad nimi, z czasem rozrosną się w wielkie instytucje, zajmujące się także wymianą pieniędzy, przewozem pielgrzymów, a także podbijaniem ziem pogan. Pierwszy zakon rycerski to joannici (Bracia Szpitalni św. Jana z Jerozolimy), nazywani inaczej szpitalnikami (nazwa pochodzi od miejsca, z którym pierwotnie byli związani jako jego zbrojna ochrona). W XII wieku powstanie zakon templariuszy (Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona), dla których regułę napisze sam Bernard z Clairvaux. Będzie to jedyny zakon powołany wyłącznie do walki. Trzecim z najbardziej znaczących będzie Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego, zwany popularnie krzyżakami.

Przynależący do tych zgromadzeń mnisi łączyli powołanie monastyczne z życiem rycerskim. Mieli walczyć w obronie słabych, prowadzić szpitale i w ten sposób stać na straży ewangelii. Większość w nich stanowili ludzie świeccy, kapłani we wspólnotach tego typu byli nieliczni. Wszyscy składali śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa. Część z nich, jak joannici, obecnie znani pod nazwą Zakonu Maltańskiego, jest aktywna po dziś dzień. Podobne wspólnoty mnichów rycerzy powstaną także na ziemiach obecnej Hiszpanii, gdzie do końca XV wieku będzie trwała rekonkwista, a więc odzyskiwanie ziem chrześcijańskich spod władzy muzułmanów. Fakt, że dla człowieka średniowiecza bycie gorliwym chrześcijaninem nie stało w sprzeczności ze zbrojną walką, świadczy o tym, jak odmienny od współczesnego był ówczesny sposób myślenia. Wbrew pozorom, także pomiędzy mnichami a rycerzami nie było tak dramatycznej różnicy, jak mogłoby się nam wydawać. Pierwsi wybierali samotność, ubóstwo i upokorzenia, by w taki sposób brać czynny udział w duchowej walce z diabłem. Drudzy także walczyli, choć ze zdecydowanie bardziej namacalnym przeciwnikiem. Natomiast zakony szpitalne były czytelnym symbolem idei miłosierdzia okazywanego słabym.

Pomimo konfliktów politycznych, w jakie uwikłane jest papiestwo, w samym Kościele od dawna obecny jest wyraźny nurt reformy. To zjawisko motywuje duchowe pragnienie radykalnego pójścia za wezwaniem Pana. Da się w nim wyróżnić dwa nurty: klerycki i monastyczny. Będą one na siebie wzajemnie wpływać, przy czym początki zmian związane są z działalnością klasztorów benedyktyńskich.

Zapoczątkowana przez nie powolna reforma społeczeństwa i kształtowanie kultury zaczyna się już w mrocznym wieku X. Wszystko rozpoczyna się od fundacji opactwa w Cluny, co ma miejsce około 910 roku. Opactwo obdarzone hojnie nadaniami i jednocześnie wyłączone spod władzy świeckiej i biskupa miejsca (czyli posiadające prawo egzempcji), a tym samym zależne wyłącznie od papieża, rozrośnie się w ciągu kilkudziesięciu lat w potężną i bogatą kongregację. W czasie, kiedy Hildegarda będzie fundować swoje klasztory, Cluny będzie już klasztorem-matką dla ponad trzystu filii rozsianych po całej Europie, także na tych ziemiach, które niedawno przyjęły chrzest. Będzie miało za sobą także kolejne fale kryzysów i reform oraz kolejne rozbudowy. Dzięki nim w Cluny powstanie największy do XVI wieku kościół w Europie, zburzony dopiero podczas rewolucji francuskiej, a sam klasztor stanie się średnim co do wielkości miasteczkiem i centrum kulturalno-religijnym. Zarówno Cluny, jak i wyrosłe z jego reform zakony dadzą ówczesnemu Kościołowi kolejnych papieży, co nie pozostanie także bez wpływu na znaczenie mnichów w tamtym czasie.

Centrum benedyktyńskiego życia stanowi modlitwa chórowa psalmami. Z czasem jej bogactwo i stopień skomplikowania staną się w Cluny tak znaczne, że krytycy określą je mianem „recytacji psalmów aż do mdłości”. Kluniaci codziennie recytowali cały psałterz, a więc sto pięćdziesiąt psalmów, z tego pięćdziesiąt dwukrotnie. Ponadto do oficjum włączyli dodatkowe modlitwy, a do liturgii — dodatkowe nabożeństwa, w tym bardzo rozbudowane i uroczyste procesje. Wszystkiemu towarzyszył przepych: kadzidło, szaty liturgiczne szyte z drogich tkanin, jak jedwabie i najcieńsze płótna, misternie wykonane paramenty liturgiczne. Wystrój wnętrz obfitował w rzeźby, a oficjum było odśpiewywane z hojnie iluminowanych ksiąg.

U niektórych mnichów bogactwo celebracji i w ogóle opactwa zrodziło pragnienie powrotu do wierności Regule św. Benedykta, przy czym każdy z reformatorów wierność tę rozumiał na swój sposób. Na skutek tego już w X wieku z kongregacji kluniackiej wyrastają kolejne wspólnoty. Z pewnością wpływ na ich powstanie miało też to, iż poprzez otrzymywane liczne nadania i uzyskiwaną coraz większą rolę polityczną klasztory benedyktyńskie łatwo ulegały zeświecczeniu. W dokumentach z synodów z drugiej połowy XI wieku można przeczytać kolejne nakazy czy też wezwania skierowane do mnichów — nakazy przestrzegania zasad życia zakonnego, czyli stałości miejsca, ubóstwa i czystości. Z perspektywy wieków trudno ocenić, jak duży wpływ na powstanie tych pism miała niechęć kleru diecezjalnego do mnichów, ale odejścia od reguły musiały mieć miejsce, skoro sami zainteresowani mówili o potrzebie reformy. Pomimo geograficznego oddalenia od centrów władzy, opactwa miały faktyczny wpływ na rządzących, a kolejni opaci Cluny (i nie tylko) stawali się poważanymi graczami politycznymi i autorytetami nie tylko w zakresie duchowości. Przykładem takiej osobowości może być chociażby żyjący w tym samym czasie co Hildegarda, Piotr Czcigodny (ok. 1094-1156), u którego rad szukali królowie i możni od Italii po Anglię, a debata pomiędzy nim a Bernardem z Clairvaux jest jednym z najciekawszych świadectw napięć w duchowości XII wieku.

Wróćmy jednak do reformatorów. Ci, którzy odchodzą z kongregacji, aby stworzyć nowe formy życia mniszego, robią to motywowani między innymi potrzebą prostoty i przekonaniem, że drogę do Boga mnich odnajduje w samotności. Jednym z pierwszych jest św. Romuald, który w 987 roku buduje pod Rawenną swój erem. Zainspirowany tekstami opisującymi monastycyzm wschodni, głównie pochodzącymi spod pióra Kasjana, postanawia stworzyć wspólnotę, którą stanowią pustelnicy zjednoczeni wokół przełożonego. Od nazwy terenu nadanego mnichom przez hrabiego Maldoli (Casa Maldolo), który stał się pierwszym domem wspólnoty, otrzymali oni nazwę kamedułów. To spośród nich właśnie wywodzili się pierwsi mnisi misjonarze na ziemiach polskich, których misja w 1005 roku zakończyła się męczeńską śmiercią (Pięciu Braci Męczenników). Aby odróżnić się od benedyktynów, bracia św. Romualda noszą habity z niefarbowanej, a więc białej wełny. Ten zwyczaj przejmą także następne nowo powstające wspólnoty.

Kolejnym założycielem wspólnoty wywodzącym się z kluniatów jest Bruno z Kolonii, który w 1080 roku w kalabryjskim Chartreuse buduje pustelnię. Tak powstaje pierwsza kartuzja — gromadzą się w niej ci, którzy szukają Boga w radykalnej samotności i milczeniu, przeplatając modlitwę fizyczną pracą. Podobną drogę odbywa w 1038 roku św. Jan Gwalbert, założyciel wspólnoty w Vallombrosie. Jej członkowie będą zwani wallombrozjanami.

Jednak wspólnotą, która podejmuje szerszą debatę na temat duchowości benedyktyńskiej, form jej wyrażania i formacji, a także w znaczący sposób wpłynie na kształt europejskiej mentalności i kultury, są cystersi. Ich początki związane są z założeniem przez św. Roberta z Molesmes klasztoru w Cîteaux (łac. Cistercium) w 1098 roku. Mimo że mnisi nie planowali pierwotnie zakładać osobnego zgromadzenia, w 1100 roku zostaje ono wzięte pod wyłączną opiekę papieża i zyskuje prawo do zakładania własnych fundacji, a kolejni dwaj opaci — św. Alberyk i św. Stefan — zapewniają nowemu klasztorowi przejrzystą sytuację prawną i nadają ramy organizacyjne (konstytucje nowego zakonu zostają zawarte w dokumentach: Carta caritatis oraz Exordium cisterciensis coenobii). Duchowym założycielem zakonu jest jednak ktoś inny. W 1113 roku do furty Cîteaux zapukał dwudziestoczteroletni Bernard z Fontaine, współcześnie bardziej znany jako św. Bernard z Clairvaux. Tradycja podaje, że przyprowadził on ze sobą trzydziestu towarzyszy. Jak na ówczesne czasy to jednorazowo duża liczba powołań. Lecz jeśli weźmiemy pod uwagę, że ich przywódca wkrótce będzie duchowym autorytetem dla całej Europy, nie powinna ona dziwić.

W 1115 roku Bernard zakłada nową fundację w Clairvaux i zostaje jej opatem. Gruntownie wykształcony, obdarzony głęboką wrażliwością na sprawy ducha i umiejętnością mistrzowskiego posługiwania się słowem zarówno na piśmie, jak i ustnie, sprawi, że cystersi staną się prężnie rozwijającą wspólnotą. Dość powiedzieć, że w chwili jego śmierci w 1153 roku zakon będzie liczył trzysta czterdzieści trzy opactwa, w tym sześćdziesiąt sześć założonych przez samego Bernarda, które będzie zamieszkiwać kilkanaście tysięcy mnichów. Wśród fundacji będą także domy na ziemiach polskich — w Łeknie i Jędrzejowie.

Cystersi nie stanowili dla sobie współczesnych wyłącznie duchowej inspiracji. Przypisuje się im także upowszechnienie melioracji gruntów oraz nowoczesnej jak na owe czasy metody uprawy roli — trójpolówki. Zakonnicy zrezygnowali z zatrudniania płatnych robotników rolnych lub posiadania chłopów przypisanych do ziemi. Zamiast nich pracę fizyczną wykonywali bracia konwersi. Były to osoby należące do zakonu, ale na nieco innych zasadach niż mnisi chórowi, gdyż nie mieli prawa do uczestnictwa w kapitule. Z jednej strony byli zwolnieni z części praktyk ascetycznych, w tym z części postów. Z drugiej — z racji pracy w polu mieszkali poza ścisłą klauzurą i nie byli zobowiązani do modlitwy chórowej oraz przy ołtarzu. Zamiast tych praktyk odprawiali przypisane sobie nabożeństwa. Do nich należała troska o posiadane przez wspólnotę tereny. A ponieważ cystersi najchętniej przyjmowali nadania w postaci nieużytków, potrzeba stawała się matką wynalazków i bracia szukali nowych form uprawy, traktując to jako formę realizacji swojego powołania.

Klasztory białych mnichów, podobnie jak benedyktyńskie, będą także centrami kultury i rozwoju intelektualnego. Zainspirowani nie tylko Biblią, ale także pisarzami starożytnymi, zakonnicy nie bali się wplatać w swoje dzieła — obok cytatów z proroków czy Ojców Kościoła — fragmentów z dzieł Seneki czy Cycerona. Co więcej, w odwołaniu do ich pism tworzyli własne syntezy (jak chociażby Przyjaźń duchowa Elreda z Rievaulx), posiadające już wyraźnie chrześcijański charakter. Takie próby wniosą w przeżywanie wiary zupełnie inną estetykę. Oficjum cysterskie jest krótsze (psałterz został rozłożony na cały tydzień) i prostsze, gdyż pozbawione dodatkowych modlitw. Słynna polemika św. Bernarda z Piotrem Czcigodnym to między innymi próba odnalezienia równowagi pomiędzy poszukiwaniem maksymalnej prostoty — mającej swój wyraz we wszystkim, co składa się na liturgię (począwszy od wnętrza kościoła, pozbawionego rzeźb, polichromii i witraży, a skończywszy na surowości melodii, które służą do recytacji psalmów) — a pragnieniem zachowania jak najbogatszej formy, mającej odbijać niezmierzone bogactwo Boga i w ten sposób pomagać ludzkiemu duchowi wzbić się na wyżyny kontemplacji.

Cystersi zreformowali także sposób zarządzania zakonem. Regularnie odbywały się kapituły generalne, na których zbierali się przedstawiciele wszystkich opactw. Przyjęte na nich ustalenia były wprowadzane we wszystkich domach, co nadało strukturom wspólnot cysterskich spoistość i jednolitość. Dobre owoce tego sposobu zarządzania zakonem są znaczące: mnisi z Cistercium stają się wzorcem dla innych zgromadzeń, z których pierwszym są premonastratensi. Ich wspólnota zostaje założona w 1120 roku przez św. Norberta. Jako zgromadzenie kanoników, premonastratensi stają się przedstawicielami drugiego nurtu reformy zakonnej — nurtu kleryckiego. O ile w opactwach mniszych akcent kładzie się na śluby, a święcenia przyjmują jedynie nieliczni (tylko wtedy, kiedy jest taka potrzeba wspólnoty), o tyle w zakonach kleryckich święcenia są podstawą życia religijnego. Początek tych zakonów stanowili duchowni zgromadzeni wokół biskupa przy kapitule (dom katedralny), fundacji miejskiej, kastralnej, czyli przynależącej do danego castrum (z łac. »zamku«), lub wiejskiej przy dużym kościele ufundowanym przez możną rodzinę.

Próby stworzenia wspólnot quasi-monastycznych z księży diecezjalnych były wcześniej podejmowane wielokrotnie, jednak dopiero w XII wieku udało się stworzyć pierwsze zakony kanonickie z prawdziwego zdarzenia. Przyjęły one Regułę św. Augustyna, którą biskup Hippony napisał dla kapłanów zgromadzonych przy jego katedrze. Nieustanne reformy życia kleru diecezjalnego, które doprowadziły do powstania zakonów kanonickich, to wyraz ciągłej tęsknoty za życiem w doskonałej wspólnocie. Jej ideałem był pierwotny Kościół (powrót do vita vere apostolica będzie hasłem odnowy także wspólnot mniszych), ale zasadniczym celem reform była praca duszpasterska. Dlatego podkreślano w nich znaczenie święceń umożliwiających sprawowanie sakramentów i posługiwanie wiernym. Klasztory kanonickie, podobnie jak monastyczne, będą mieć swoje żeńskie odpowiedniki — będą nimi wspólnoty kanoniczek. Ponieważ z przynależnością do kapituły będą się wiązały prebendy, a więc nadania ziemskie, zaś kanonicy nie będą ślubować wyrzeczenia się dóbr materialnych, ich tryb życia będzie podatny na rozluźnienie dyscypliny. Większą stabilność uzyskają dopiero te wspólnoty, które — jak norbertanie — przejmą od mnichów część zasad wspólnego życia. Ich działalność przysłuży się reformie życia kleru diecezjalnego, zaś na początku XIII wieku z tej gałęzi życia zakonnego wyrosną między innymi dominikanie.

Ale dwunastowieczne przemiany dotyczą także sfery zdecydowanie bardziej przyziemnej, nawet jeśli ich promotorami, jak już to zostało wspomniane wyżej, także są mnisi. Następuje poprawa jakości upraw, gdyż w rolnictwie coraz częściej zaczyna się używać pługa z okutym lemieszem, umożliwiającego głębszą orkę, oraz zwierząt pociągowych. Debata, co jest w tym przypadku lepsze: koń czy wół, pozostaje nierozstrzygnięta. Mimo to na skutki zaprzęgania ich do prac polowych nie trzeba długo czekać, szczególnie, że pojawia się także chomąto, umożliwiające lepsze rozłożenie ciężaru na ciele zwierzęcia, a tym samym zwiekszające jego efektywność. Skutkiem tych zmian jest poprawa zaopatrzenia w żywność, a tym samym — szybki przyrost liczby ludności i wynikające z niego migracje, głównie na wschód, oraz kolonizacja dotychczas bezludnych terenów. Karczunek lasów wzrasta tak bardzo, że pod koniec wieku na niektórych terenach praktyka ta będzie ograniczana. Limity pojawiły się dlatego, iż las był także źródłem żywności, nie mówiąc o przyjemności polowania zastrzeżonej dla klas wyższych. Ma miejsce także melioracja dotyczas zabagnionych nieużytków.

Odradzające się miasta zmieniają swoją zabudowę: drewno i glina są powoli wypierane przez kamień, a pod koniec XII wieku — przez cegłę. Najpierw z nowych materiałów budowane są kościoły, klasztory i zamki możnych. Upowszechnia się styl, który następne epoki nazwą romańskim. Charakteryzuje się on dużym ciężarem i geometrycznością bryły. Budynki są zestawami prostopadłościanów, walców lub ich części i wielokątów. Zgodnie z ówczesną estetyką istotne są przyjęte proporcje poszczególnych części i ich odniesienie do całości. Zabudowania wykonane z kamienia lub łupków wapiennych, a kamieniem jedynie licowane, posiadają grube ściany. Jest to wymuszone konstrukcją — muszą utrzymać ciężar wysokiego budynku. Początkowo budowle mają drewniane sufity, następnie są sklepiane beczkowo, a w wieku XII pojawia się sklepienie krzyżowe (kolejny cysterski wynalazek), które wyprze sufity z wnętrz, przynajmniej kościelnych. Okna są niewielkie, zarówno ze względów obronnych, jak i konstrukcyjnych — zbyt duże zmniejszałyby nośność muru. Mają formę pojedynczych, podłużnych otworów. Zdarzają się też okna dzielone kolumienkami na dwie (biforia) lub trzy (triforia) części. W niektórych budowlach liczba okien wzrasta wraz z kondygnacją, tworząc rodzaj ciekawego zdobienia. [...]

Koniec wersji demonstracyjnej