Stanisław Ignacy Witkiewicz

BEZIMIENNE DZIEŁO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY

AKT PIERWSZY

AKT DRUGI

AKT TRZECI

AKT CZWARTY EPILOGOWATY

BEZIMIENNE DZIEŁO

Cztery akty dość przykrego koszmaru

1921

Stanisław Ignacy Witkiewicz

Motto:

Mieduwalszczycy skarmią na widok
Czarnego Beata, Buwaja Piecyty."
(ze snu z r. 1912)

Poświecone

Bronisławowi Malinowskiemu

OSOBY

Dr Plazmodeusz Blödestaug - siwy, nieduży pan o ogromnej czuprynie i wąsach. Bez urody. Złote okulary. Lat 62.
Plazmonik Blödestaug - jego syn. Ciemny, przystojny szatyn o delikatnych rysach. Artysta malarz i suchotnik.
Róża van der Blaast - lat 28. Znakomita kompozytorka. Rudawa blondyna, bardzo piękna.
Klaudestyna de Montreuil - lat 22. Blondynka jasna o krótkich włosach. Artystka malarka, bardzo uduchowiona i ładna.
Cynga (nazywają go Józefem) - lat pod 40. Barczysty brunet. Krótkie wąsy. Gęste, trochę kręcące się włosy.
Działacz społeczny. Bardzo przystojny "lomofam"
Pułkownik Manfred hr. Giers - lat 56. Średniego wzrostu siwiejący szatyn. Prezes sądu wojennego.
Dwóch grabarzy:
I Grabarz - stary, siwy, trochę zmurszały. Ogolony.
II Grabarz - młody, bez zarostu, brunet, lat 26. Nazywa się Józef Leon Girtak.
Dwóch oficerów sądu wojennego:
I Stary major bez brody, z wąsami. W okularach. Dejbel.
II Młody porucznik z wąsami i bródką w klin. Brunet. Flowers.
Książę Padoval de Grifuellhes - lat 27. Blondyn, bez zarostu.
Stara księżna Barbara - jego matka. Pochodzi z panującego domu Stewartów. Z domu hrabianka Bambord of Cleverhaaz.
Lidia baronowa Ragnok - dama Księżnej. Lat 56. 
Stróż więzienny - granatowy mundur ze srebrnymi guzami. 
Zosia - dziesięcioletnia córeczka Róży van der Blaast. 
Służąca Róży van der Blaast. Bardzo piękna. Ubrana jaskrawozielono. 
Tłum więźniów - szare więzienne ubrania z żółtymi dużymi kółkami na piersiach. Na kółkach czerwone numery. 
Żołnierze gwardii - zielone mundury z białymi wyłogami i stosowane kapelusze. 
Żandarmi - granatowe mundury z czerwonymi wyłogami. Stosowane kapelusze z czerwonymi pióropuszami. 
Ośmiu mieduwalszczyków - ubrani jak robotnicy, wyznawcy założyciela stowarzyszenia religijno-społecznego Joachima Mieduwała. Ten ostatni jest to niezmiernie tłusty starzec o bardzo długich włosach i brodzie mlecznej białości. Twarz czerstwa, rumiana. (Znany jest tylko z portretu Plazmonika) 
Oficer gwardii - ubrany jak gwardziści, tylko ma złote epolety z czerwonym kantem. 
Tłum - bardzo różnobarwny. W ubraniach tłumu zupełny brak koloru żółtego i czerwonego; tych odcieni (kadmium cytrynowe i cynober chiński), które mają więźniowie na piersiach. Przeważa zielony, fiolet i karmin, rzadziej błękit. 

I akt - Pole w okolicy miasta stołecznego Centurii. 
II akt - Mieszkanie Róży van der Blaast. 
III akt - Więzienie. 
IV akt - Plac przed więzieniem. 

AKT PIERWSZY

Prawie równe pole w okolicy miasta stołecznego Centurii. Zaczyna świtać. Łuna dalekiego miasta wprost. Zza horyzontu widne dalekie szczyty wież i dymiące kominy. Pole porosłe krzakami o ciemnozielonych liściach i jasnobłękitnych kwiatach, puszystych. Oprócz tego rośnie wysoka, żółtawozielonawa trawa z kitkami brązowymi. Drzew nie ma. Gdzieniegdzie przegląda ziemia koloru wiśniowobordo. Parę głazów eratycznych tu i ówdzie (różowe granity). Na prawo, do pasa w świeżo wykopanym grobie, pracuje dwóch grabarzy w szaroniebieskawych bluzach i takichże spodniach. Wyrzucają ziemię wspomnianego wyżej koloru. Mają czarne okrągłe czapeczki na głowach. W środku sceny, obok głazu, stoi Manfred hr. Giers. Ma długie włosy i dość długą brodę i wąsy. Bez kapelusza. Ubrany jest w bluzę taką samą jak u grabarzy, przepasaną czarnym pasem ze złotą klamrą. Szerokie portki bordo, ale o odcieniu trochę bardziej ceglastym niż ziemia. Lakierowane czarne pantofle z fioletowymi pomponami. Twarzą zwrócony jest do widowni. Wsparty jest na lasce czarnej, wysokiej, o złotej gałce.

I GRABARZ

przestaje kopać

Panie. Powiedzcie raz prawdę, jak to jest z tym grobem?

GIERS

Czyż nie płacę wam dwa razy więcej niż za robotę cmentarną? Cóż was reszta może obchodzić?

I GRABARZ

No - a ten grunt? Wasz jest czy nie wasz? Żebyśmy potem kramu z tym nie mieli.

GIERS

Mogę wam powiedzieć, kto jestem, mój dobry, sumienny człowieku. Grunt jest mój, jak i większa część gruntów w okolicy miasta.

I GRABARZ

Ej, panie! Wyście tęgi wariat Możeście nawet sam książę, miłościwie nam panujący!

GIERS

Odczep się i kop.

II Grabarz kopie dalej, nie zwracając uwagi na tę rozmowę. 

I GRABARZ

Teraz nie takie czasy, panie, żeby się tak łatwo nawet prawdziwy wielki pan od zwykłego człowieka odczepił. Albo powicie, albo nie będziemy kopać dalej. 

GIERS

z niechęcią wydobywa z zanadrza papier, podchodzi do grobu i daje Grabarzowi do czytania 

Na - masz! Czytaj, jeśli umiesz. 

I GRABARZ

nakłada okrągłe okulary i z trudem czyta w mroku 

"Manfred hrabia Giers, pułkownik, naczelny sędzia wojenny." 

(obojętnie oddaje papier Giersowi) 

Jak tak, to tak.

Zaczyna kopać dalej. 

II GRABARZ [GIRTAK]

kopiąc 

Ja pana rozumiem, panie pułkowniku. Ja wiersze piszę. Same się piszą właściwie. 

(przestaje kopać) 

Wie pan, to dziwne, ale zupełnie nie mogę sobie uświadomić, skąd mi przychodzą do głowy  wiersze. Na przykład 

(deklamuje):

O wy, znikomo małe fakty, 

W Nieskończoności czarnych żądz, 

O, jakże marne są wszystkie akty 

Tych, co się puszą, karki swe gnąc... 

GIERS

Kop dalej! Nikt cię nie prosił o jakieś wiersze. 

(gwałtownie) 

Kopać, kopać prędzej! Zaraz się zrobi dzień i będzie i tak koniec.

GIRTAK

Dobrze, dobrze. Tylko niech mi pan powie, na co panu ten grób, panie pułkowniku?

GIERS

niecierpliwie

Mówiłem tysiąc razy: jestem starzec stojący nad grobem. Chcę mieć grób, aby nad nim postać czasami i porozmyślać. Oto wszystko.

GIRTAK

No tak, ale...

GIERS

groźnie, stukając laską o głaz

Dosyć tych pytań! Mówiłem: Kopać i nie gadać. Proszę mnie zostawić w spokoju.

I GRABARZ

Daj mu spokój. Z nim nie da rady. Wariat jest i koniec.

GIRTAK

Albo udaje wariata, żeby tym łatwiej dojść do swego. Ja takich znam.

I GRABARZ

Cicho! Mówię ci...

Kopią obaj.

Pauza.

Z lewej strony dwóch Żołnierzy gwardii wnosi na noszach Plazmonika Blödestauga, ubranego w

długi, szarożółtawy płaszcz.

PLAZMONIK

Dzień dobry, panie pułkowniku. Czy nic nowego?

Żołnierze stawiają nosze na ziemi na lewo i stają na "baczność". Karabiny mają na pasach. 

GIERS

Spocznij!

Żołnierze flaczeją. 

PLAZMONIK

Panie pułkowniku, czemu pan nie odpowiada? Dlaczego pan męczy niewinnego człowieka? 

GIERS

ironicznie

Człowiek! Pan jest oficerem rezerwy i do tego podejrzanym o szpiegostwo. To się nazywa człowiek! Ha! 

PLAZMONIK

Jestem byłym oficerem gwardii. Jestem dobrym szlachcicem uwolnionym z wojska z powodu suchot. Ja niedługo umrę. I wy mnie jeszcze tak męczycie przed śmiercią! 

GIERS

Jak pan masz suchoty, to siedź pan w domu, a nie każ się nosić nocami po polach. 

PLAZMONIK

Nie mogę: nie mogę usiedzieć w domu. Mam wizje i nie mogę pracować. Ostatnich obrazów nawet mi nie dacie dokończyć przed śmiercią! 

GIERS

ironicznie

Wielka szkoda! A jakże! Tym lepiej, że mniej będzie tego plugastwa. 

PLAZMONIK

To jest ohydne znęcanie się nad niewinnym człowiekiem! Ten list da się zupełnie inaczej

wytłumaczyć...

GIERS

Milczeć! Bo zamknę na amen do końca śledztwa! Żadnych spacerów i pracowni - wilgotna nora - rozumiesz?

Pauza.

Plazmonik wzdycha.

Grabarze kopią w milczeniu.

PLAZMONIK

Gdyby to jedno nieszczęście! Ale: nieszczęśliwa miłość, suchoty, podejrzenie o szpiegostwo i niemożność skończenia ostatnich prac. Ach - to za wiele!

GIERS

stukając laską

Przestaniesz skowytać czy nie?

Stoi milcząc i patrzy groźnie na Plazmonika.

Z prawej strony, między grobem a rampą, wchodzi Klaudestyna de Montreuil, ubrana w szary kostium i szarą czapeczkę. W ręku kaseta do malowania.

KLAUDESTYNA

do Grabarza II

Czy to tu, panie Girtak? Rzeczywiście śliczne miejsce.

GIRTAK

Tutaj, proszę pani. Jedyny ładny punkt w naszym przeklętym nudnym pejzażu.

GIERS

Kto pani jest?

KLAUDESTYNA

Jestem Klaudestyna de Montreuil. Jestem malarką. 

(Plazmonik podnosi się trochę na noszach, z zainteresowaniem) 

Szukałam miejsca dla namalowania rosy na pajęczynkach. Wie pan, ja to tak trochę metafizycznie stylizuję, a potem... 

GIERS

niecierpliwie

Dobrze, dobrze - niech pani sobie maluje, co pani chce. Nic mnie to nie obchodzi. Tylko proszę nic nikomu nie mówić o tym grobie i o tym wszystkim. 

(robi kolisty ruch ręką) 

Nie chcę, żeby różne matołki i dranie miejskie roznosiły plotki o moim rzekomym obłąkaniu. 

Rozumie pani?

KLAUDESTYNA

Tak - zdaje się, że rozumiem. Ach - cudne są te błękitne kwiaty! Ach - ta ziemia koloru zakrzepłej krwi... 

Rozkłada kasetę na kamieniu na prawo. 

GIERS

w stronę Grabarzy 

Mówiłem wam, Girtak, żebyście nikomu nie mówili, a ten znowu napaplał. 

GIRTAK

Już ostatni raz. Teraz wiem, kto pan jest, i nic nikomu nie pisnę. 

GIERS

z uśmiechem 

Kochasz się pewno w tej paćkarce? Co? 

Girtak zaczyna kopać dalej, nie odpowiadając. 

Giers siada i spogląda na zegarek. 

KLAUDESTYNA

do Plazmonika

A pan czym się zajmuje?

PLAZMONIK

Jestem malarzem, jak i pani. Z tą tylko różnicą, że nie mogę nic robić. Zamęczają mnie w ostatniej chwili życia jakąś ohydną sprawą o szpiegostwo.

GIERS

No - zacznie się znowu skowytanie!

(do Klaudestyny)

Czy to wszystkie te artysty są takie przesadne?

KLAUDESTYNA

do Plazmonika

Niech pan mówi dalej. Mnie to nic nie przeszkadza.

Zaczyna malować krzak z błękitnymi kwiatami, który rośnie między nią a Plazmonikiem. Robi się coraz widniej.

Łuna nad miastem gaśnie.

PLAZMONIK

Niech pani sobie wyobrazi: napisałem do mojej znajomej, Róży van der Blaast - wie pani? tej kompozytorki - a muszę pani się przyznać, że drugi rok kocham się w niej, i to nieszczęśliwie - otóż napisałem list, dziękując jej za pieniądze, które mi dała na wykonanie pewnych kartonów.

Sądziłem, że przyjęcie tej drobnej sumy, jakieś 10 000 grajblerów, nie było żadnym ubliżeniem między artystami...

GIERS

To jest ohydne! Ja tego nie mogę słuchać! Szpiegowskie pieniądze! Ha!

KLAUDESTYNA

do Plazmonika

Niech pan mówi dalej - słucham. 

PLAZMONIK

Tymczasem - niech pani sobie wyobrazi, że Róża jest podejrzana o szpiegostwo. Mój list został przejęty - nie wychodziłem z domu, byłem chory... 

GIERS

Żeby to jeszcze zdrów był! Ale chory!! Nie znoszę ludzi chorych. Gdybym mógł, zburzyłbym wszystkie szpitale. Niech wymiera ta swołocz! 

KLAUDESTYNA

do Giersa

Niech pan nie przerywa.

(do Plazmonika)

No i cóż dalej? 

PLAZMONIK

No i teraz jestem posądzony o należenie do bandy szpiegowskiej, a w dodatku głównym szpiegiem ma być kochanek Róży... 

GIERS

zrywając się 

Milczeć!! Albo do nory. 

Pauza.

KLAUDESTYNA

wskazując na Giersa 

Kto jest ten pan?

PLAZMONIK

słabym głosem

To jest pułkownik Giers - prezes sądu wojennego.

KLAUDESTYNA

Aha - no, mówmy o czym innym. Bardzo mi żal pana. A cóż pańskie obrazy?

PLAZMONIK

To byty kartony. Wie pani - stworzyłem pewną teorię; właściwie nie ja, tylko ojciec. Ale ja to urzeczywistniam...

GIERS

targając się za brodę

Zaczyna się mała rozmówka o sztuce. A - żeby was wszyscy diabli z tą sztuką!

(do Żołnierzy)

Możecie siąść.

Żołnierze siadają na lewo.

Giers zapala fajkę.

PLAZMONIK

Rozumie pani, chodzi o wyrażenie metafizycznej dziwności Istnienia w konstrukcjach czysto formalnych bezpośrednio przez samą harmonię barw, ujętych w pewne kompozycje...

KLAUDESTYNA

zrywając się

Więc pan jest Blödestaug! Plazmonik Blödestaug! Znam teorię ojca pana. To jest genialne w swoim rodzaju. Ale ja się na to nie zgadzam.

PLAZMONIK

A do czegóż pani dąży?

KLAUDESTYNA

Ja maluję cuda natury z punktu widzenia owadów, żab i innych małych stworzeń. Nie maluję ich jednak tak, jak one są, tylko w oświetleniu mego metafizycznego spojrzenia duchowego. Dla mnie forma, w znaczeniu pańskiego ojca, nie istnieje. 

PLAZMONIK

Dziwnym jest, że nic o pani nie słyszałem. Mówmy dalej. Zapominam, choć na chwilę, o okropności mego położenia. Ból fizyczny i teoretyczna rozmowa są moimi jedynymi przyjemnościami - wtedy nie myślę o rzeczywistości mego życia... 

GIERS

Dosyć tego skomlenia! Nie mogę znieść tego... 

KLAUDESTYNA

Widzi pan; ja to rozumiem, ale to jest praktycznie niemożliwe. Nie wierzę, żeby metafizyczne uczucie wyrażać się mogło w czystych konstrukcjach. To będzie tylko odmiana zmysłowej przyjemności. Mnie chodzi o ducha... 

PLAZMONIK

W czymże go pani ujawnia? Ja nie widzę miejsca dla ducha na obrazie. Na obrazie pojętym formalnie.

KLAUDESTYNA

On jest! Jest w ujęciu rzeczy z pewnego stanowiska. To się objawia zupełnie realnie. 

PLAZMONIK

Dlaczegóż punkt widzenia na przykład pluskwy polnej ma to dawać? Zresztą nie wiemy, jak one widzą naturę, te drobne stworzonka. 

KLAUDESTYNA

Nie rozumie pan mnie. Tak malować można wszystko, nie tylko pajęczynkę z punktu widzenia muchy, punktu widzenia przypuszczalnego. Chodzi o nastawienie wewnętrzne, przy którym zmienia się wszystko, i tę zmianę ja ujawniam w zrobionym obrazku. 

PLAZMONIK

Więc to jest rodzaj transu? Metafizycznej ekstazy?

KLAUDESTYNA

Tak - coś takiego. Teraz przestaję rozmawiać; czuję, że to przychodzi.

Zaczyna malować.

GIERS

wstaje i przeciąga się

Och - jakież to nudne to wszystko - jakie śmiertelnie nudne!

PLAZMONIK

Nieprawda, panie pułkowniku! W zasadzie to przecież o te rzeczy, a nie tylko o handel i przemysł, wyrzynają się ludzie wzajemnie. Na dnie wszystkiego dwie są tylko wartości: sztuka i religia, czyli dla nas, współczesnych, filozofia.

GIERS

wytrząsając popiół z fajki

Dajże pan spokój. Brednie.

(nasłuchuje)

Zdaje się, że ktoś jedzie konno. Kogo znów diabli niosą?

Słychać tętent.

Klaudestyna maluje w transie.

Grabarze pracują dalej zawzięcie.

Robi się coraz jaśniej.

PLAZMONIK

Ach! Kiedyż się skończą moje męczarnie!

Giers macha na niego ręką.

Wchodzi z lewej strony książę Padoval de Grifuellhes. Ubrany jest w kostium do jazdy konnej, długi płaszcz i czapkę sportową. W ręku ma szpicrutę.

Giers obraca się do niego tyłem. 

GRIFUELLHES

Hullo! Co za liczne zebranie. Aha - są grabarze. Dobrze. To pan jest ów słynny Plazmonik? 

Bardzo mi miło, ale na razie z daleka. Ta dama jest w transie - nie przeszkadzam. Ale ten! Któż  to być może? Hej! Człowieku, obróćcie się! 

Giers odwraca się. 

GIERS

Słucham, Wasza Wysokość. 

GRIFUELLHES

Jak to? Więc to prawda, że to dla ciebie, pułkowniku, kopią ten grób za miastem? 

GIERS

Tak jest, Wasza Wysokość. 

GRIFUELLHES

Ładne miejsce pan wybrał. Błąkam się już od godziny i nie mogę znaleźć. 

GIERS

Ale kto księciu powiedział, że to jest tutaj? 

GRIFUELLHES

Któż, jak nie twoja dawna miłość: baronowa Ragnok. Dowiedziałem się od niej rzeczy 

nierównie ciekawszych. 

GIERS

Może to? 

Wskazuje na starego Grabarza.

GRIFUELLHES

Właśnie to.

Idzie ku I Grabarzowi.

GIERS

podnosząc obie pięści do góry. W prawej zaciśnięta fajka

Ach, te baby, te baby! Przeklęte plotkary!

(siada bezradnie)

Ostatnie miejsce dla istotnych rozmyślań o śmierci zostało definitywnie splugawione.

GRIFUELLHES

do I Grabarza, zupełnie obojętnym tonem

Słuchajcie, człowieku: czy wy wiecie, kim wy jesteście?

I GRABARZ

Jakżebym nie wiedział! Jestem grabarzem od czterdziestu lat i nazywam się Virieux.

GRIFUELLHES

No tak, jesteście tym samym i byliście nim zawsze. Jednak są takie w życiu kombinacje, że nie zmieniając się zupełnie, można zostać całkiem kimś innym. Stało się to ze mną przed dwoma godzinami. Wyświadczyłem pewnej starszej damie małą przysługę. Ona mi się chciała odwdzięczyć: "Nudzę się, piekielnie się nudzę - mówię jej - chciałbym być całkiem kim innym."

"Chcesz naprawdę?", pyta mnie. "Tak." "Przysięgnij, że chcesz." "Dobrze - mówię - byle prędzej." No i, wyobraźcie sobie, powiedziała mi, że jeden z tych, co kopią grób dla tego pana, (wskazuje na Giersa) to jest mój ojciec.

I GRABARZ

No i cóż z tego? Mało to ja mam takich synów po świecie? Ani nawet nie wiem na pewno, czy moi.

GRIFUELLHES

z pewną niecierpliwością 

No dobrze, ale dla mnie to jest ważny wypadek. To zmienia zasadniczo mój stosunek do życia: to, o co mi chodziło. 

I GRABARZ

A któż to pan jesteś, żeby cię to tak zmieniło, mój synu? Pewnie siedzisz gdzie w sklepie ta kontuarem albo na jakiej poczcie. I co z tego?

GIERS

Poznał się na rasie. Mądry chłop. 

(do Grabarza I)

Nie wiecie, z kim mówicie, ojcze. To jest, po śmierci księcia-następcy, najbliższy dziedzic do tronu: sam książę Padował. 

I GRABARZ

No i co z tego: pytam się? Niech będzie moim synem, kiedy mu się gwałtem chce. Mnie królem nie zrobi, chyba może ministrem! 

GIERS

Gadajże tu z takim. Nic tej hołocie już nie imponuje, choćby się dowiedzieli, że są potomkami tytanów albo że zdradzili wszystkie gwiazdy Drogi Mlecznej. 

Grabarz I wyłazi z grobu. 

GRIFUELLHES

który stał, gryząc gałkę od szpicruty 

Wiesz co, pułkowniku, że jestem naprawdę wściekły na tę babę, że mi to powiedziała. W nocy wydawało mi się to zabawne, a teraz popsuło mi to humor do reszty. 

I GRABARZ

No, panie Gyers - robota na dziś skończona. Wyłaź, Girtak; idziemy spać. Za chwilę wzejdzie słońce. 

II Grabarz wyłazi z grobu.

GRIFUELLHES

Słuchajcie, stary: wiecie, że ta pani, z którąście się wtedy tak ładnie obeszli na cmentarzu, to była moja matka? Wiecie - przy grobie mego ojca. Mój ojciec nie miał dzieci dwanaście lat, a potem...

I GRABARZ

gniewnie

A co mi, książę, będziesz głowę zawracał! Ani ja pamiętam, ani wiem...

GRIFUELLHES

Kiedy to mówiła mi ta pani, co sama słyszała zza muru. Tylko zemdlała ze strachu i...

I GRABARZ

Mówię Wysokości: niech się Wysokość dla zabawy nie zniża. Przyjdzie czas na wszystkich na sądzie ostatecznym albo i tu. A tymczasem, jak chcesz, to dawaj, książę, choć za to pieniędzy, a co będziemy tam byłe rozbabrywać. No?

GRIFUELLHES

zakłopotany

Kiedy nie mam przy sobie.

I GRABARZ

Jak się na taką wyprawę jedzie, do znalezionego ojca, to trzeba było pomyśleć, żeby mu coś dać.

GIERS

Ile, Wasza Wysokość? Ja pożyczę.

GRIFUELLHES

No, tak z 10 000 grajblerów.

PLAZMONIK

Ta sama suma, za którą ja odpokutuję życiem całym... 

GIERS

macha na niego ręką 

Cicho! Ktoś jedzie. 

(Na horyzoncie, który jest troszkę podniesiony w lekki pagórek, widać sylwetę jadącej karety w dwa czarne konie. Kareta przejeżdża z prawa na lewo.) 

Proszę księcia. 

(daje księciu zwitek banknotów) 

Któż to może jechać, u diabła ciężkiego? Jakaś lawina ludzi wali się na mój nieszczęsny grób. 

Grifuellhes bierze banknoty i daje Grabarzowi.

GRIFUELLHES

Macie tu, mój człowieku, i zapomnijmy o tym przykrym zdarzeniu. 

(do Giersa)

Czuję okropny niesmak po tym wszystkim. 

GIERS

Ależ, mój książę, ja wiedziałem o tym od lat całych i nie mówiłem, bo wiedziałem, że nic dobrego z tego nie wyjdzie. Trzeba o tym zapomnieć. 

Nasłuchują. 

Kareta skręca za pagórkiem. Skrzyp kół coraz głośniejszy. 

GRIFUELLHES

Popsuło mi to dawną linię życia, a nie dało żadnej nowej. Nie wiem, jak teraz zacząć? 

I GRABARZ

Mój synu, dam ci jedną radę: zabierz się od dziś do pracy. Czy myślisz, że ja przestanę kopać groby?

(Słońce wstaje z lewej strony i oblewa pomarańczowym światłem scenę. Klaudestyna budzi się z transu i przestaje malować. Siedzi nieruchoma.)

Nie - będę do końca życia tym, czym jestem. Od siebie samego się nie oderwiesz, choćbyś się dowiedział, że jesteś synem samego Belzebuba.

GRIFUELLHES

zamyślony, gryzie gałkę od szpicruty.

Słychać skrzyp kół karety tuż na lewo.

Tak - to jest właśnie fatalne. Dowiedziałem się o tym dzisiaj.

(podaje rękę Grabarzowi)

Dziękuję ci, ojcze, i więcej się nie zobaczymy.

I GRABARZ

I to nawet jest niepotrzebne. Ja proponuję, żebyśmy się dziś upili razem - na złość wszystkiemu.

Z lewej strony wpadają: Księżna ubrana czarno, w koronkowej chusteczce na siwych włosach i

Baronowa ubrana fioletowo, w czarnym kapeluszu.

KSIĘŻNA

Mój Padoval! Nareszcie! Ach, ta baronowa! To straszne! Te plotki!

(wskazuje na Grabarza)

To on! To oni!

Grabarz I wychodzi milcząc na prawo. Przedtem pociąga za rękaw Girtaka, który się opiera i zostaje.

GRIFUELLHES

No i cóż z tego, moja mamo? Nie trzeba przesadzać. Nic się złego nie stało. Owszem - nawet, ogólnie biorąc, jestem zadowolony, Czasem dzieje się coś, co na razie jest zupełnym bezsensem, a potem, po latach, widzimy, że wszystko ma sens ukryty, i to bardzo głęboki.

KSIĘŻNA

uspokojona

Czy naprawdę, mój synku? Czy nie doznałeś nerwowego wstrząsu? 

GRIFUELLHES

ponuro

Nie tak to łatwo wstrząsnąć nerwy syna takiego draba jak mój ojciec. Stary jak grzyb, a patrzcie, co za dół wykopał. I to w nocy. W nocy! Coś niesłychanego! 

BARONOWA

do Księżnej 

Nudził się, Wasza Wysokość, nudził się śmiertelnie. Musiałam mu wymyślić jakąś rozrywkę. 

KSIĘŻNA 

Dobrze już, moja duszko. Skoro Padoval jest zadowolony, to nic mi więcej nie potrzeba. 

(do syna)

A nie będziesz źle myślał o mnie? 

GRIFUELLHES

Przecież mama mnie zna: "niczemu się nie dziwić", jest moją dewizą. Chociaż dziś zdziwiłem się trochę. O - widzę, że jeśli zwariuję kiedy, to ze strony mamy to przyjdzie. 

Obejmuje ją i całuje. 

KSIĘŻNA 

Ach, ten Giers - co za oryginał. Zawsze myśl o śmierci, pułkowniku? 

GIERS

Tak jest, Wasza Wysokość. Jestem starcem stojącym nad grobem: o tym proszę nie zapominać. 

KSIĘŻNA 

Tak, tak. Wiem o twojej manii i szanuję ją. 

GIERS

Staram się tak przemyśleć śmierć, aby myśl o niej nie przeszkodziła mi w dokonaniu rzeczy ostatecznych u kresu życia.

KSIĘŻNA

nie słucha go

A któż jest ta panienka?

(wskazuje Klaudestynę;

do Plazmonika)

O panu słyszałam. To pan jest winien, że moją biedną Różę posądzono o szpiegostwo.

PLAZMONIK

nagle zrywa się z noszy

Tak, tak - kochana Róża! Tak kochana, że Wasza Wysokość odmówiła jej skromnego subsydium na zrobienie nowych instrumentów. Czort wie, skąd musiała brać pieniądze, żeby tego dokonać, i teraz jest posądzona o, szpiegostwo, bo nie umie się wytłumaczyć ze swoich dochodów. I ja także, bo wziąłem od niej głupie 10 000.

GIERS

Właśnie o to chodzi. Ani słowa więcej!

(zagaduje tę sprawę)

Ta panna jest malarką. Tworzy jakieś metafizyczne misteria z punktu widzenia pluskwy polnej.

Wszyscy zbliżają się, do Klaudestyny, która wstaje.

Księżna i Baronowa patrzą przez face-a-mainy.

KSIĘŻNA

Każdy ma swoje wady. Ja wiem, że jestem skąpa, ale...

(spogląda na obrazek Klaudestyny)

Ależ to cudowne!

Z prawej strony pojawia się dwóch mieduwalszczyków. Girtak daje im ręką znać, żeby usiedli.

Siadają w trawie.

GIERS

patrząc na obraz 

Rzeczywiście. Ja się nie znam, ale to jest wspaniała rzecz. 

BARONOWA

Ach - ta pajęczynka! I te krople rannej rosy! To śliczne! 

PLAZMONIK

podchodząc 

To jest nic niewarta sentymentalna interpretacja natury.

GRIFUELLHES

Nie zgadzam się z panem. Pan jest oczywiście wytworem teorii swego ojca: metafizyczna konstrukcja form czy też coś podobnego. Cha! Cha! 

KLAUDESTYNA

Niech książę się nie śmieje. Doktor Blödestaug ma też rację, ale w zupełnie innym wymiarze. 

GRIFUELLHES

Mniejsza o wszystkich Blödestaugów! Może pani zechce powrócić naszym powozem i zjeść śniadanie w zamku? Myślę, że mama zrobi panią nadworną malarką. 

(do Księżnej) 

Prawda, mamo?

KSIĘŻNA 

Tak - to jest śliczne. Ale widzisz: trzeba się liczyć z kosztami. Ale proszę, niech pani jedzie z nami.

Na lewo pojawia się trzech mieduwalszczyków. Girtak daje im znak ręką. 

Siadają w trawie. 

PLAZMONIK

Szczęśliwi ludzie! Jeżdżą, chodzą, malują. A ja? Wszystko przez ten przeklęty list!

(do Padovala)

Książę, niech Wasza Wysokość wierzy: jestem niewinny. Proszę się wstawić za mną.

GRIFUELLHES

niechętnie

Możliwe, możliwe. Ja nic nie mówię. Śledztwo wyjaśni.

(do pań)

No, chodźmy. Nic już więcej istotnego zajść nie może.

(spostrzega mieduwalszczyków)

A któż są ci ludzie?

GIRTAK

To robotnicy, którzy zakładają dreny na bagnach, Wasza Wysokość.

GRIFUELLHES

Acha.

(do Giersa)

A cóż pan, panie pułkowniku?

GIERS

Ja zostaję. Chwila rozmyślań, a potem idę piechotą do domu.

KSIĘŻNA

Dusze skazanych męczą go, jak Ryszarda III. Nieprawdaż, pułkowniku? Do widzenia, do widzenia.

Baronowa podaje rękę Księżnej, Grifuellhes - Klaudestynie. Wychodzą na lewo. Plazmonik ładuje się na nosze. Żołnierze wynoszą go za tamtymi.

GIERS

Girtak, I say: czego ci ludzie tu siedzą? Proszę, żeby mnie zostawić w spokoju. 

Girtak szybko podchodzi do niego.

GIRTAK

tajemniczo

Panie pułkowniku: to są mieduwalszczycy. Oznaczyłem im schadzkę przy grobie, bo to jest jedyny wyraźny punkt w tych pustkowiach. Myślałem, że wszyscy rozejdą się przed wschodem. 

GIERS

zdumiony

Mieduwalszczycy? Więc ty też?!... 

GIRTAK

Tak. Niech pan pułkownik uda kogo innego. Ja ryzykuję, ale wierzę, że pan pułkownik przystąpi do nas. 

GIERS

O - to ciekawe! Chcesz mnie nawrócić? Nie wiem, czy zostanę, ale w każdym razie dziękuję ci.

(ściska go za ramię) 

Bardzo istotny moment mego życia. Mogę dziś nie rozmyślać o śmierci. Ale nie ręczę za nic. 

Może stanę się waszym prawdziwym wrogiem. 

GIRTAK

Tymczasem proszę udawać. Sytuacja jest bardzo zawiła. Wyjaśnimy ją później. O - tam idzie nasz prezes, baron Buffadero.

Z lewej strony wchodzi Cynga, przebrany za robotnika, z trzema mieduwalszczykami. Cynga zatrzymuje się. 

CYNGA

wskazując na Giersa

Kto to jest?

GIRTAK

Nowy członek, panie baronie. Kandydat na nawrócenie.

Pięciu innych mieduwalszczyków zbliża się koncentrycznie do rozmawiających.

CYNGA

Dobrze.

(do Giersa)

Czy pan wiesz, jakie są nasze cele? Ale, ale, skąd ja pana znam? Takie mam wrażenie, jak bym pana widział kiedyś w mundurze.

GIERS

Możliwe, że gdzieś spotkaliśmy się. Ale chyba nie w mundurze. Pomieszało się panu.

CYNGA

Możliwe. Mniejsza o to. Celem naszym jest zastąpienie władzy świeckiej przez duchowną.

Kapłanami będziemy my, według rytuału wiary stworzonej przez Joachima Mieduwała, naszego proroka. Z tą różnicą, że on wierzył w coś w rodzaju zamaskowanego panteizmu, my zaś nie będziemy wierzyć w nic. Pewna forma mdłej demokracji pod maską kultu. Coś w rodzaju egipskich kapłanów. Ludzie wyją o nową religię - dowód, że teofizyczna bzdura znajduje tylu wyznawców. Trzeba to ująć w karby i uspołecznić. Rozumie pan?

GIERS

Tak, ale jaki ma być nowy ustrój? Sam kult mało mnie obchodzi, mimo że jestem w pewnym znaczeniu mistykiem.

CYNGA

Ustrój? To, co obecna pseudo-mdła-demokracja robi mimo woli, my zrobimy programowo, z całą świadomością, bez żadnego zacietrzewienia, a dalsze stopnie rozwoju wyznaczy nam linia eksperymentu. Pierwszy punkt - żadnych ekstrapolacji. Chodzi tylko o to, aby stworzyć nowy rodzaj państwa kapłanów. To, co nie udało się innym kościołom z powodu istotnej wiary i kompromisów z tą wiarą, my zrobimy świadomie, jako pragmatyczny, programowy humbug...

GIERS

No dobrze, ale ustrój?

CYNGA

Ależ pan ma tępą głowę, panie Nieznajomy. Mówię przecie: ustrój pseudodemokratyczny, ale bez żadnego parlamentarnego bluffu. Trzeba dać syndykatom prawdziwą, fikcyjną religię, a nie substytut w rodzaju mitu o generalnym strajku. Wierz mi pan, że dzisiejsi ludzie są daleko skłonniejsi do jakiejkolwiek wiary niż totemiści na Nowej Gwinei. Chociażby mieli zużytkować spirytyzm i kręcące się stoliki - wiara być musi.

GIERS

Zdaje się, że zaczynam rozumieć.

CYNGA

No - i chwała Bogu. Siadaj pan.

(do innych)

I wy, panowie! W imię Joachima Mieduwała, zaczynamy. Posiedzenie otwarte.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY EPILOGOWATY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej