Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

DZIENNIK UWODZICIELA

SÖREN KIERKEGAARD

przełożył z duńskiego

STANISŁAW LACK

Sua Passion predominante e la Giovin Principiante.
Don Glovanni nr. 4 Aria

Nie mogę opanować uczucia trwogi, które mnie teraz ogarnia, gdy dla własnej potrzeby zamierzam sporządzić dokładny odpis z brulionu, który pospiesznie sporządziłem w swoim czasie kosztem spokoju własnego sumienia. Przypominam sobie to zdarzenie z najdrobniejszymi szczegółami. Wbrew zwyczajowi autor nie zamknął biurka i w ten sposób udało mi się je przeszukać; ale nadaremnie usiłowałbym upiększyć swój postępek rozumowaniem, że to nie ja biurko otworzyłem. Jedna szufladka była otwarta i zawierała mnóstwo luźnych świstków, na których leżała książka in quarto, wykwintnie oprawna. Na pierwszej stronie książki widniała kartka białego papieru, a na niej własnoręczny jego napis: Commentarius perpetuus Nr. 4. Napróżno starałem się wmówić w siebie, że gdyby nie wiatr, który odwrócił pierwszą kartkę książki i, gdyby nie dziwny tytuł, który podrażnił moją ciekawość, to nie byłbym uległ kuszeniu, a przynajmniej stawiłbym mu był opór. Tytuł był dziwny, ale raczej ze względu na otoczenie, niż sam przez się. Rzuciwszy przelotnie okiem na luźne świstki, przekonałem się, że zawierały aforyzmy o miłości, uwagi, odnoszące się do tego i owego stosunku, oraz szkice listów, kreślone przez tego niezwykłego człowieka, którego artystycznie wykwintną, a razem chłodną i wyrachowaną niedbałość poznałem dopiero później. Teraz przejrzałem już na wskroś jego przewrotną i zepsutą duszę i doznaję wrażenia agenta policyjnego, który, wszedłszy do mieszkania fałszerza, otwiera jego skrytki i znajduje luźne kartki i notatki; na jednej rysunek, na drugiej podpis starannie nakreślony, na innej słowa napisane odwróconem pismem. Te kartki wskazują mu natychmiast, że trafił na właściwe ślady, a radość jego miesza się z uczuciem podziwu dla pilności i talentu zbrodniarza. Ze mną, co prawda, było inaczej; nie przywykłem tropić zbrodniarzy i nie mam nic wspólnego z policya. Prawda, którą w bezprawny sposób odkryłem, wstrząsnęła mną do głębi. Zabrakło mi myśli i słów. W takich razach nagłe wrażenie owłada całą istotą; refleksya później dopiero wypełza na wierzch, chybkimi skokami wkrada się do mózgu i omamia umysł. Im bardziej zdolność relleksyi jest rozwinięta, tem szybciej umysł zdaje sobie sprawę z wyjątkowego położenia: tak urzędnik biura pasportowego oswaja się z widokiem awanturników i dziwaków, że wreszcie nie łatwo go wprawić w zdumienie. Jestem umysłem refleksyjnym, a jednak w pierwszej chwili stanąłem jak wryty; pamiętam, że zbladłem, że nogi zachwiały się pode mną i, że byłem blizki omdlenia. Coby to było, gdyby nagle wrócił do domu on — i zastał mnie na poły martwego, rozciągniętego na podłodze ze swoim pamiętnikiem w ręku! Myślę, że złe sumienie czyni życie zajmującem. —

Tytuł książki zastanowił mnie, ale nie sam przez się; z początku myślałem, że mam do czynienia ze zbiorem notatek i wyciągów; wydało mi się to rzeczą bardzo naturalną, bo znałem zamiłowania literackie autora. Tymczasem książka była z innego względu zajmująca. Byłto jednem słowem bardzo starannie prowadzony dziennik. Autora znałem od bardzo dawna i nigdy mi przez myśl nie przeszło, aby takie jak jego życie domagało się komentarza. Dopiero przejrzawszy pobieżnie jego dziennik, musiałem przyznać, że wybór tytułu świadczył o wykwintnym smaku, o zrozumieniu rzeczy i o wielkiem opanowaniu siebie samego w wyjątkowem położeniu. Zawsze miał talent wynajdywania w życiu stron zajmujących, a odszukawszy je, odtwarzał nawpół poetycznie to, co przeżył. Ale przeto jego dziennik nie koniecznie jest całkiem zgodny z rzeczywistością, ani też nie jest wyłącznie opisem lub suchem zszeregowaniem i stwierdzeniem faktów; jest, niejako ciągłą hypotezą. I rzecz dziwna: chociaż opisywał jakieś zdarzenie, gdy już było po wszystkiem, to jednak umiał je przedstawić z taką siłą i tak dramatycznie, jakby się odbywało w chwili opisywania. Nie posądzam go o zamiary zdobycia sławy literackiej; dziennik miał dla niego znaczenie wyłącznie osobiste. Nie jest dziełem sztuki i nie był przeznaczony do druku, jak o tem świadczą całość i szczegóły. Wydanie tej książki nie mogło go narazić na przykrości, bo nazwiska działających osób są tak dziwacznie poprzekręcane, iż niepodobna, aby były prawdziwe. Natomiast podejrzywam, że zachował imiona bez zmian, a to na to, aby módz rozpoznać tę lub ową osobę. Wnoszę to z imienia dziewczyny, którą znałem, a która stanowi oś całego zdarzenia. Istotnie było jej na imię Kordelia, natomiast nazwisko jej, Wahl, jest napewno zmyślone.

Czemu przypisać, że dziennik posiadał tak artystyczną formę? Odpowiedź nietrudna; autor jest organizacya poetycką, niedość bogatą, czy niedość ubogą, żeby odróżniać poezyę od rzeczywistości. Poezya była zbytkiem i nadmiarem tej natury. Dzięki jej znajdował rozkosz w rzeczywistych sytuacyach poetycznych i wznawiał ją, przeżywając wszystko poraz drugi w formie poetycznej refleksyi. Była to dlań rozkosz innego rodzaju, a całe jego życie było ustawicznem pożądaniem tych dwu rozkoszy i dążeniem do nich. Raz znajdował upojenie w pięknie rzeczywistości, drugi raz znajdował upodobanie w sobie samym. Raz rozkoszował się tem, co mu dawała rzeczywistość i tem, co sam dawał rzeczywistości, drugi raz zachwycał się poetycznością zdarzenia i poetycznością roli, którą w niem odegrał. W życiu jego nie było wyraźnej granicy między światem rzeczywistym a złudzeniem. W ten sposób osiągał nastrój, który wieje z kart jego dziennika.

Poza światem, w którym żyjemy, istnieje świat inny, który pozostaje do rzeczywistego mniej więcej w tym samym stosunku, jak to, co się czasem rozgrywa na pierwszym planie sceny teatralnej do tego, co się dzieje w głębi. Poza cienką zasłoną z gazy, widać świat inny, eteryczny, zwiewny jak mgła lub widziadło, a różny od świata rzeczywistego. Są wśród nas ludzie, którzy pozornie jeno należą do rzeczywistości; właściwie zaś żyją w tym innym urojonym świecie. Przyczyną tego wymykania się ze sfery życia rzeczywistego może być chorobliwość i właśnie ten przypadek zachodził u tego człowieka, którego znałem i razem nie znałem. Nie należał do rzeczywistości, a przecież wiele miał z nią do czynienia. Istniał w niej, a równocześnie był poza nią, nawet wówczas, gdy się najbardziej udzielał. Cierpiał na exacerbatio cerebri i dlatego rzeczywistość tylko chwilami mogła zaspokoić jego namiętne pożądanie coraz to nowych rozkoszy i wzruszeń. Nie lubił jej, ale nie był znów za słaby, żeby jej nie módz znieść; nie — był silny, ale ta siła była i jego słabością. Skoro rzeczywistość przestawała dostarczać mu podniet, to traciła dlań znaczenie, rozstrajała go i w tem tkwiła przyczyna jego słabości. Uświadamiał to sobie natychmiast, tracił pewność i poczucie swej siły.

Znałem ową dziewczynę, której dzieje stanowią główną treść dziennika. Czy uwiódł więcej dziewcząt, nie wiem. Jego notatki mówią, że tak. Ale trzeba pamiętać, że ten człowiek posiadał zbyt wiele energii duchowej, aby być uwodzicielem w zwykłem znaczeniu. Widać też z dziennika, że jego pragnienia zwracały się ku rzeczom wprost błahym; tak np. zadowalał się ukłonem i za nic w świecie nie przyjąłby niczego nad to od dotyczącej osoby, bo dla niego ukłon był u niej najpiękniejszy. Przy pomocy swych niezwykłych zdolności umiał zaciekawiać i pociągać ku sobie dusze niewieście, ale nigdy nie zadał sobie trudu, aby którą z nich posiąść. Jedynem jego dążeniem było rozbudzić namiętność i doprowadzić ją do owego stanu anarchii, w którym kobieta rzuca się w odmęt, gotowa na wszystko. A dopiąwszy tego, zrywał wszelkie stosunki, usuwał się od swej ofiary, nie wspominał ani słowem o miłości, nie ponawiał zaklęć i przyrzeczeń. Nieszczęśliwa popadała w chaotyczny wir najsprzeczniejszych uczuć; naprzemian ogarniała ją rozpacz i nadzieja; nie szczędziła mu wyrzutów, a po chwili przebaczała i zapominała o wszystkiem, aby wkońcu poddać się uczuciu rozpacznej wątpliwości, czy jego miłość i jej tęsknota nie były tylko snem i urojeniem. Nie mogła się zwierzać nikomu, bo właściwie nie miała się z czem zwierzać. Można opowiedzieć przyjaciółce sen, ale to, co szarpało jej duszę, nie było snem i nie było rzeczywistością; ilekroć chciała dać odpocznienie znużonej myśli, wyspowiadać się ze swej serdecznej męki, rozwiewało się i znikało wszystko. I niema człowieka, któryby potrafił zdać sobie sprawę z takiej duchowej rozterki, a przecież wielu ugina się pod jej ciężarem i marnie ginie. Ofiary tego rodzaju namiętności znajdują się w niezwykłem położeniu. Nie są to nieszczęśliwe dziewczęta odsunięte od towarzystwa lub żyjące w ciągłej trwodze, że towarzystwo je odepchnie. Żyją w zwykłych, pozornie normalnych warunkach, szanowane jak dawniej, a jednak są inne, zmienione, niezrozumiałe dla siebie samych, niepojęte dla innych. Życie ich nie złamało i nie zwichnęło, a jednak czują wielką mękę, czują, jak znikają i marnie giną dla świata i bliźnich i napróżno wysilają się rozpacznie, żeby się odnaleźć.

Życie ich urojonego uwodziciela było niezbadane, bo należał do tych istot, których stopy unoszą ze sobą własne swe ślady; to też ani jednej nie zostawił ofiary, albowiem w zwykłem znaczeniu tego słowa nie uwiódł ani jednej dziewczyny. Zanadto żył mózgiem, aby być brutalnym uwodzicielem. Czasem jednak wychodził z roli i wtedy postępował z bezwzględną szczerością. Stosunek jego do Kordelii opisany w dzienniku jest tak niejasny i zagmatwany, iż czasem zdaje się, jakoby to on był uwiedzionym. Nieszczęsna dziewczyna była wobec niego bezradna i, jak wiele innych, odegrała w jego życiu rolę chwilowej podniety, a tę odrzucił, gdy przestała działać. Podobnie drzewo otrząsa liście, — on się odmładzał, a liście więdły

Myślę, że były chwile, w których nietylko innych wyprowadzał w pole, ale sam także wikłał się we własnej sieci. Był uwodzicielem dusz, a nie ciał. Oburza nas człowiek, który rozmyślnie sprowadza wędrowca na manowce i zostawia samotnego wśród pustkowia, a przecież to drobnostka w porównaniu z wypadkiem, w którym ktoś wprowadza bliźniego w nieprzebrane ciemności jego własnej duszy i opuszcza na zawsze. Zbłąkany wędrowiec ma przynajmniej nadzieję, że ostatecznie gdzieś się wydostanie, ale ten, kto zbłądził w samym sobie, spostrzega wkrótce z rozpaczą, że zbłądził w zawiłym labiryncie, z którego niemasz wyjścia. Myślę, że i jego samego los ten spotka wcześniej lub później. Niepodobna wyobrazić sobie większego udręczenia nad udręczenie intryganta, który stracił wątek intrygi i z właściwą takim istotom bystrością zwraca się przeciw sobie samemu. Pełno ma wyjść naokoło, ale każde wyjście wnet się zamienia na nowe wejście. Taki człowiek nie zawsze jest zbrodniarzem, a przecież pada ofiarą swej własnej intrygi, a kara, która nań spada, jest cięższa od kary zbrodniarza, bo czemżeż ból i wyrzuty sumienia w porównaniu z takiem świadomem obłąkaniem we własnej duszy? Sumienie u takich ludzi staje się czemś nakształt drugiej, wyższej świadomości, która wyraża się nazewnątrz jako niepokój, która nie oskarża, a zmusza do czuwania; nie daje ani chwili spokoju ani nadziei ukojenia. Ani też nie nie jest obłędem, bo myśl nie traci ani na chwilę swej bystrości, ani na chwilę nie tępieje ostrze refleksyi.

Nielepszy los czeka biedną Kordelię. Przebacza mu z głębi serca, a jednak nie może się opędzić dręczącym wątpliwościom: przecież to ona poddała myśl zaręczyn, ona była przyczyną nieszczęścia, przecież to jej dumna dusza zapragnęła niezwykłej miłości! — I ogarnia ją żal i niepokój. A potem myśl jej wchodzi na inne tory; zaczyna go oskarżać: on był winien, że zaufała mu bezwzględnie, że zapragnęła tych nieszczęsnych zaręczyn. Zaczyna go nienawidzić; biedne jej serce szuka ulgi wśród klątw i złorzeczeń, ale nie znajduje spoczynku. I znowu opadają ją wyrzuty sumienia jak kruki. Obwinia znowu siebie, że ona nie mniej winna od niego, że nie ma prawa go nienawidzić, bo niemniej grzeszną jest od niego. Ciężko jej pogodzić się z myślą, że została oszukana, ale jeszcze ciężej żyć z wyostrzoną refleksyą, którą on w niej rozwinął i umiał uczynić tak powabną i piękną. Pod jego wpływem wyzbyła się swej dziecięcej prostoty i nauczyła się analizować sama siebie. W udręczonej duszy przesuwają się blade widma wspomnień; zapomina o błędach i cierpieniach i tonie w ekstatycznem rozpamiętywaniu pięknych chwil, które z nim przeżyła. I wtedy ją nachodzi jasnowidzenie które jej pozwala rozumieć go i pojmować i daje dziwnie wysokie a razem bolesne zadowolenie z rozwoju swej duszy uszlachetnionej i wykształconej pod jego wpływem. Zapomina zbrodni, której się względem niej dopuścił, a odczuwa piękno jego istoty i przejmuje się niem do głębi. W jednym z listów pisanych do mnie tak się o nim wyraża:

"Czasem był tak przeduchowiony, iż przestawałam w jego obecności być kobietą, a kiedyindziej był tak dziki i namiętny w swej pożądliwości, że prawie przed nim drżałam. Bywały chwile, że stawał się dla mnie zupełnie obcym, to znowu czułam, jak bardzo jest moim. Nieraz, objąwszy go ramionami, czułam, jak zmienia się w moich objęciach, i zdawało mi się, że obejmuję chmurę. Nie jego to powiedzenie ale od niego nauczyłam się je rozumieć. Ilekroć go używam, myślę zawsze o nim, jak zresztą każdą myśl przemyślani z nim razem. Lubię bardzo muzykę, a on był tak wyczulonym instrumentem! Dusza jego wchłaniała wszystkie uczucia i nastroje. Nie było myśli zbyt dlań wysokiej ani też myśli zbyt dlań rozpaczliwej. Czasem szumiał jak wichr jesienny, a czasem szeptał, że ledwo dosłyszeć było można. Każde moje słowo budziło echo w jego duszy, ale nigdy nie wiedziałam, jak podziałało. Z nieopisaną rozkoszą i tajemniczą trwogą wsłuchiwałam się w melodye, które sama tworzyłam, a które nie były moje, bo zawsze porywał i unosił mnie z sobą on".

Straszną jest boleść, która miota jej duszą, lecz nie mniej straszną jest rozpaczną rozterka, która czeka jego. Nawet mnie ogarnia trwoga, ilekroć o tem myślę. Ja także dałem się unieść w tę krainę mgły, w to królestwo snów, w którem co chwila trzeba się obawiać własnego cienia. Napróżno się staram oderwać znużoną myśl od tych dwojga ludzi; mimowoli idę wciąż za nimi, jak groźne, nieme widmo oskarżyciela. Rzecz dziwna: ten człowiek osłonił wszystko najgłębszą tajemnicą, a tajemnica ta jest tem ciemniejsza, że ja wiem o wszystkiem i że dowiedziałem się o wszystkiem w niegodziwy sposób. Chciałbym wreszcie o wszystkiem zapomnieć, ale nie mogę. Czasem budziła mnie myśl, aby się z nim rozmówić, ale toby nic nie pomogło. Napewno zadałby kłam wszystkiemu, wymówiłby się, że dziennik jest jeno nieudaną literacką próbą, albo poprostu kazałby mi milczeć, a ja musiałbym milczeć, skoro w tak niegodziwy sposób odkryłem jego tajemnicę. Niema rzeczy bardziej drażniącej i bardziej przeklętej nad tajemniczość. Od Kordelii otrzymałem pewnego razu wiązankę listów. Czy mi dała wszystkie, nie wiem, bo o ile sobie przypominam, to kiedyś wydała się z tem, że kilka usunęła. Przepisałem je i teraz wplotę w odpis dziennika. Co prawda, niema nigdzie dat, ale choćby i daty były, toby nie wiele mi pomogło, skoro dziennik w miarę zbliżania się ku końcowi coraz bardziej przestaje być dziennikiem; z wyjątkiem jednego jedynego miejsca, dat już ani śladu, jak gdyby zdarzenia w swoim przebiegu nabrały zgoła odmiennego znaczenia; do tego stopnia, że jakkolwiek to przecież była opowieść o zdarzeniach rzeczywistych, to widocznie rzecz zbliżała się do jakiejś idealnej granicy, więc też i z tego powodu określanie czasu stało się zbytecznem. Natomiast wielką pomoc znalazłem w tych listach z innego powodu: w wielu miejscach dziennika znajdują się wyrazy, których znaczenia nie mogłem z początku zrozumieć. Zestawiwszy je jednak z listami, spostrzegłem, że to są główne motywy listów. Więc też będzie łatwą rzeczą wpleść listy w należytem miejscu: przytoczę list tam, gdzie z lekka zaznaczono jego motyw. Gdybym nie był znalazł tej wskazówki, mógłbym był wywołać nieporozumienie; albowiem wcale mi przez myśl nie przeszło (a to wynika z dziennika), że czasami listy następowały po sobie w tak szybkiem tempie, iż zdawało się, jak gdyby ich aż kilka na dzień otrzymywała. Gdybym był poszedł za własną myślą, to byłbym je rozdzielił bardziej równomiernie i anibym nie był przeczuł, jakie ten człowiek osiągał rezultaty tą namiętną energią, którą stosował, żeby tym właśnie czy innym środkiem utrzymać Kordelię w stałej namiętnej egzaltacyi.

Prócz dokładnego opisu i analizy jego stosunku do Kordelii, mamy w dzienniku tu i ówdzie drobne epizody. Wszędzie, gdzie są wplecione te uboczne opisy, znajduje się na marginesie znak NB. Epizody te nie mają wcale związku z dziejami Kordelii, ale z nich właśnie powziąłem dokładne wyobrażenie o znaczeniu wyrazu, którym się często posługiwał, a który ja przedtem w nieco inny rozumiałem sposób: trzeba zawsze mieć na uboczu jakąś wolną wędkę. Gdyby mi wpadł był w ręce jakiś wcześniejszy zeszyt tego pamiętnika, to byłbym prawdopodobnie znalazł więcej takich actiones in distans, jak sam nazywa te epizody w dopiskach na marginesie, ale w tych obecnych zeszytach panuje niemal wyłącznie Kordelia, a on sam powiada, że zbytnio jest zajęty Kordelia, iżby mu czasu starczyło na oglądanie się na inne strony.

Wkrótce po zerwaniu otrzymał od Kordelii kilka listów, które odesłał, nie rozpieczętowawszy. Znajdują się te listy wśród innych, które mi dała Kordelia. Sama je odpieczętowała, więc wolno mi z nich porobić odpisy. O ich zawartości nie mówiła nigdy, ale ilekroć wspominała o swym stosunku do Johannesa, zawsze powtarzała następujący wierszyk, zdaje się Goethego, który zależnie od nastrojów udręczonej duszy zdawał się nabierać w jej ustach coraz to innego znaczenia:

Gehe

Verschmähe

Die Treue;

Die Reue

Kommt nach.

Oto jej listy:

Johannes!

Nie nazywam cię swoim; wiem dobrze, że nigdy nim nie byłeś. Straszną poniosłam karę za to, że myśl ta raz jeden, jedyny upoiła mi duszę. A przecież zowie cię swoim; mój uwodzicielu, mój zdrajco, mój wrogu, mój morderco, źródło mego nieszczęścia, grobie mej radości, otchłani mojej niedoli. Nazywam ciebie swoim, i nazywam siebie twoją. Niegdyś to słowo pieściło ci ucho, a to ucho dumnie się kłoniło ku moim uwielbieniom, a teraz będzie ci brzmieć jak przekleństwo, jak przekleństwo po wszystkie wieki. Nie ciesz się i nie szydź przedwcześnie; ty może myślisz, że się chcę mścić, że rzucę się na ciebie z nożem w ręku; jak pierwsza lepsza uwiedziona dziewczyna? Nie! Idź, dokąd chcesz, ja przecież będę twoją; uciekaj przedemną na krańce świata, ja przecież będę twoją, kochaj tysiące innych, ja przecież będę twoją, twoją, nawet w śmierci twoją. Nawet te obelgi mówią ci, jak bardzo jestem twoją. Miałeś na tyle bezczelności i odwagi, aby opętać mi duszę i aby się stać dla niej wszystkiem. I przyszła chwila, że zapragnęłam stać się twoją najlichszą niewolnicą i twoją jestem, twoją, twoją, twoją — klątwą.

Twoja Kordelia.

Johannes!

Był pewnego razu bogaty człowiek, który miał wielkie stada wołów i niezliczone trzody owiec; była raz biedna dziewczynka, która miała tylko jedną owieczkę, a ta jej z rąk jadła i piła z jej kubka. Ty byłeś owym bogatym człowiekiem, obdarzonym całym przepychem ziemi, — ja byłam ową biedną dziewczyną, która jedną miała swą miłość. A ty mi zabrałeś moją miłość i cieszyłeś się nią; a gdy się nią znudziłeś, wzgardziłeś jedynym moim klejnotem, a nie dałeś nic w zamian — ty bogaty — ze swego nieprzebranego mienia. Był pewnego razu bogaty człowiek, który miał wielkie stada wołów i niezliczone trzody owiec; była zaś biedna dziewczyna, która miała jeno swą miłość.

Twoja Kordelia.

Johannes!

Czyż istotnie niema nadziei? Czyżby się twoja miłość nigdy już nie miała obudzić? Jestem pewna twojej miłości. Czekać będę, choć mi się czas tak dłuży, czekać będę, czekać, aż się znudzisz miłością ku innym, a wówczas powrócisz do mnie, wtedy kochać cię będę jak zawsze, jak niegdyś, jak niegdyś!

Johannes, jeżeli ten okrutny chłód, którym mnie teraz darzysz, jest właściwy twojej istocie, to twoja miłość, twoje królewskie serce było kłamstwem i nieprawdą i dopiero teraz jesteś sobą! Miej trochę łaskawości dla mojego kochania. Wybacz mi, że ciągle cię kochać muszę. Ja wiem — moja miłość jest dla ciebie ciężarem; ale nadejdzie czas, kiedy znowu powrócisz do twojej Kordelii. Twojej Kordelii! Słuchaj tych słów błagalnych! Twoja Kordelia, twoja Kordelia!

Twoja Kordelia.

Kordelia — jak widać z listów — nie była pozbawiona owej królewskości duchowej, którą tak podziwiała i uwielbiała w Johannesie. Poetyczne piękno wieje z jej listów, ale im zato zbywa do pewnego stopnia na jasności w przedstawieniu rzeczy. Widać to zwłaszcza w drugim liście, który jest tak niejasny, że trudno go zrozumieć. I dziwna, że właśnie ta niejasność jest dla mnie tak bardzo wzruszająca.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

4. kwietnia.

Ostrożnie, piękna, nieznajoma pani! Ostrożnie; wysiąść z powozu, to nie tak łatwo; to czasem stanowczy, rozstrzygający krok. Mógłbym pani dać do przeczytania nowelę Tieck'a: dowiedziałaby się pani z niej, jak pewnej damie przy zsiadaniu z wierzchowca przydarzył się dziwny wypadek, który, zadecydował o całem jej życiu. Stopnie u powozów są zwykle tak niewygodnie urządzone, że trzeba się wyrzec wszelkiego wdzięku i ważyć się na rozpaczliwy skok w objęcia stangreta lub lokaja. Tak; jakto dobrze stangretom i lokajom; kto wie, czy nie poszukam zajęcia służącego w jakim domu, w którym są młode panny; służącemu nie trudno wywiedzieć się o tajemnicach niejednej ładnej panienki. Ależ na Boga, niech pani tak nie schodzi, proszę; już ciemno; nie będę pani przeszkadzał, stanę pod latarnią tak, że mnie pani wcale nie zauważy, bo przecież pani wie dobrze, że wstydzimy się jedynie wówczas, gdy nas kto widzi. A więc ze względu na służącego, który zapewne nie zdoła wytrzymać takiego skoku, ze względu na jedwabną suknię, ze względu na koronki, ze względu wreszcie na mnie, pozwól pani swej nóżce, której kształty już miałem szczęście podziwiać, pozwól wyjrzeć nieco na świat. Miej na tyle odwagi i powierz się jej kierownictwu, a zapewniam, że ona już sama znajdzie grunt pod sobą; a może lekki dreszczyk panią przeszedł, może się pani zdaje, że nóżka napróżno szuka oparcia? Jeżeli zaś niepokój nie ustąpił, chociaż pani czuje ziemię pod stopą, to wyrzuć szybko drugą nóżkę, bo któżby był tak okrutny i pozwolił pani pozostać w tem chwiejnem położeniu, któżby był tak brzydkim, tak powolnym w pogoni za objawieniem piękna? A może się pani boi kogoś niepowołanego? służącego, nie; mnie — także nie, bo ja już widziałem tę drobną nóżkę, a ponieważ jestem przyrodnikiem, więc nauczyłem się od mistrzów, jakie z tego wnioski wysnuwać. A więc żwawo! Jakżeż pani ładnie z tem zakłopotaniem! Ale zakłopotanie traci piękno, gdy nie znać równocześnie wysiłku, aby je pokonać... O, tak... Jakże pewnie stoi teraz nóżka pani! Zauważyłem, że dziewczęta, mające małe stopki, zazwyczaj pewniej stoją aniżeli panny, mające bardziej rozwinięte stopy. Ręczę, że niebezpieczeństwo zaczepienia suknią jest o wiele mniejsze, kiedy się wysiada, niż gdy się zeskakuje. Ale myśl o tem nie może uprzyjemniać młodym dziewczętom przejażdżki powozem; wolą też wcale nie wysiadać. Koronki i falbanki giną dla ciekawych oczu. I już po wszystkiem. Niewątpliwie nikt ich nie widział; wprawdzie tam, za oknem powozu przesuwa się jakaś niewyraźna sylweta osłonięta płaszczem powyżej oczu; nie można nawet dojrzeć, w jakim zdąża kierunku, bo latarnia świeci prosto w oczy; a potem mija panią nagle w chwili, w której wchodzisz do bramy i obrzuca cię ukośnem spojrzeniem. Pani się rumieni, pierś zbytnio przepełniona, żeby sobie nie ulżyć westchnieniem; w oczach ukazuje się prośba; cicha łza — obie bardzo piękne. Czuję, że jestem bardzo złośliwy... U licha, jaki może być numer tego domu? Co widzę — nęci panią wystawa towarów galanteryjnych? Nieznajoma moja piękności, to może bezczelnie z mojej strony, ale mam we zwyczaju chodzić prostą drogą... Zapomniała już o tem, co zaszło. Ach tak, gdy się w siedmnastym roku życia wychodzi dla załatwienia sprawunków, kiedy każdy przedmiot, którego ręka dotknie, sprawia niewysłowioną radość, wówczas zapomina się bardzo łatwo. Zdaje się, że mnie jeszcze wcale nie dostrzegła? Stoję po drugiej stronie lady pogrążony w myślach; na przeciwległej ścianie wisi zwierciadło; ona o tem nie myśli, ale zwierciadło odbiło jej obraz! Jak pokorny niewolnik, który okazuje przywiązanie wiernością, dla którego ona jest wszystkiem, a on dla niej niczem; wolno mu ją uchwycić, ale nie wolno jej objąć. Nieszczęsne zwierciadło może ująć jej obraz, ale nie ją samą; nieszczęsne zwierciadło — nie może zachować jej obrazu dla siebie i ukryć go przed całym światem, lecz może jedynie pokazywać go innym, tak jak mnie w tej chwili. Coby to była za męka, gdyby człowiek był jak to zwierciadło!

Jakaż ona piękna! Nieszczęsne zwierciadło — co za męka — jakto dobrze, że nie znasz zazdrości! Ma we zwyczaju pochylać kształtną główkę, że cud patrzeć! Czoło jej dumne i przeczyste. Ciemne włosy przylegają miękko i łagodnie do skroni. Twarz jest jako owoc; każda linia rysów doskonale zaokrąglona; płeć przejrzysta i miękka jak aksamit; czuję to oczami. Oczy jej — aha, oczu jeszcze nie widziałem; kryją się za zasłoną jedwabnych rzęs, pochylających się przed każdym, na kogo padnie jej wzrok. Głowa jej jest głową Madonny, tyle w niej czystości i niewinności. Ściąga rękawiczkę i pokazuje zwierciadłu oraz mnie prawą rękę, białą i kształtną jak rzeźba antyczna, wolną od błyskotek, od gminnej obrączki na czwartym palcu — to mi się podoba! Podnosi oczy; jakżeż inna, choć zawsze tasama. Czoło nie tak wysokie, twarz nie tak regularnie owalna, lecz za to więcej ożywiona. Rozmawia z komisantem; jest żywa, wesoła i rozmowna. Wybrała już kilka rzeczy. Znowu bierze jakiś przedmiot do ręki, przysłania oczy rzęsami, pyta o cenę, odkłada go na bok, pod rękawiczkę. To pewnie niespodzianka dla kogoś bardzo kochanego... Nie, to niepodobna; przecież nie jest zaręczona. Ach, tyle dziewcząt nie zaręczonych ma kochanków, a tyle zaręczonych wcale kochanków nie ma. Czy się jej wyrzec, pozostawić jej tę pogodę i wesołość'?... Chce zapłacić, lecz nie ma portmonetki... Zapewne podaje swój adres — nie chcę go słyszeć, nie chcę pozbawiać się niespodzianki; pewnie ją kiedyś jeszcze spotkam, pewnie ją spotkam a kto wie, może ona mnie także zapamięta; mojego spojrzenia nie zapomnieć tak łatwo. A jeżeli mnie nie pozna, jeżeli mnie nie przekona natychmiast jej spojrzenie, że mnie poznaje, to spojrzę na nią tak, jak teraz patrzę, a na pewne wróci jej na pamięć dzisiejsze spotkanie. Tylko mi precz z niecierpliwością, precz z pożądaniem; rozkosz trzeba pić kroplami. Już ją upatrzyłem i pewny jestem, że mi nie ujdzie.

5. kwietnia.

To mi się podoba: sama wieczorem na Östergade. Tak, widzę bardzo dobrze służącego, który stąpa o kilka kroków za nią. Nie sądź pani, że myślę o niej źle; jestem pewny, że nie wyszłabyś sama na ulicę, i nie sądź, że jestem tak niedoświadczony, iżby od pierwszego rzutu oka nie rozpoznać twej uroczej postaci. Ale dokądże tak spiesznie? Czujemy nieco trwogi, nieprawdaż? czujemy bicie serca, które ma swą przyczynę nie tyle w tęsknocie za domem, ile w niecierpliwej obawie, przejmującej całe ciało słodkim niepokojem i stąd szybki takt nóżek. Ależ to przepysznie, wspaniale, chodzić samotnie wieczorem po ulicy, służący kroczy poważnie o kilka kroków za panią... Ma się lat szesnaście, czytało się bardzo wiele, to znaczy bardzo wiele romansów — przypadkiem, przechodząc przez pokój braci, pochwyciło się z ich rozmowy ze znajomymi jakieś słówko o Östergade. Później pofrunęło się kilka razy na ulicę, aby zebrać jak najwięcej wyjaśnień. Napróżno. A przecież wypada, aby dorosłe panny zapoznały się trochę z życiem. Gdybyż to można bez pytania wychodzić ze służącym na ulicę! A tak, dziękuję — coby na to powiedział papa, jaką minę zrobiłaby mama, a zresztą, jaki podać powód? Na wieczorek — nie można, jeszcze nieco za wcześnie; August mówił, że początek dopiero o dziewiątej lub o dziesiątej; z wizytą — także nie, już zapóźno; tylu natrętów wałęsa się po ulicy. Kiedyśmy we czwartek wieczór wracały z teatru, nadarzała się przepyszna sposobność, ale, jak na złość, jechałyśmy powozem z panią Thomsen i jej miłemi kuzyneczkami; gdyby nie to towarzystwo, możnaby spuścić okno i nieco się rozejrzeć. Ale sposobność nadeszła wbrew oczekiwaniom. Dziś rzekła do mnie mama: ty tej robótki nie skończysz na urodziny ojca; ciągle ci coś przeszkadza; jeżeli chcesz spokojnie pracować, idź do ciotki Jetty i zostań tam aż do herbaty, potem przyjdzie po ciebie Jens. Polecenie nie bardzo przyjemne, bo u ciotki Jetty można się na śmierć zanudzić; ale zato pójdę do domu sama — o godzinie dziewiątej — ze służącym! A kiedy przyjdzie Jens, to może sobie poczekać do kwadransa po dziewiątej — a więc śmiało naprzód. Wprawdzie można się gdzieś natknąć na pana braciszka lub na pana Augusta — a to wcale nieprzyjemna rzecz, bo jeden i drugi odrazu myśleliby, że muszą mnie odprowadzić do domu. — Dziękuję, najlepiej być całkiem swobodną — ach, gdyby można ich widzieć, a nie być widzianą... No, piękna panienko, cóż takiego widzisz; albo też, jak myślisz, co widzę ja, ja, który się tu przechadzam? Przedewszystkiem czapeczkę pani, w której pani bardzo do twarzy. Ani to kapelusz, ani czepek, raczej coś w rodzaju kapturka. Nie miała pani tej czapeczki rano, gdyś z domu wychodziła. Może przyniósł ją pani służący, a może pożyczyła pani od ciotki Jetty — może to nie woalka, a szeroka, jedwabna koronka? W ciemności trudno rozstrzygnąć. Nie wiem, co to jest, ale widzę, że zakrywa górną część twarzyczki. Bródka bardzo wdzięczna, choć nieco kończasta; usteczka drobne, otwarte; pochodzi to stąd, że pani tak spieszy. Zęby — białe jak śnieg. Lica tryskają zdrowiem... Gdybym przechylił nieco głowę, mógłbym zajrzeć za tę woalkę czy koronkę. Miej się na baczności, piękna pani — takie spojrzenie z boku jest niebezpieczniejsze niż zwykłe, wprost rzucone. To tak jak w pojedynku; a któraż broń jest tak ostra, tak przenikająca, któraż tak błyskotliwa i lśniąca w poruszeniach, jak oko? Zapowiada się kwartę, jak mówią szermierze, a tnie się sekundą; im szybciej atak nastąpi, tem lepiej. Przeciwnik czuje pchnięcie — został ugodzony — ale gdzieindziej niż się spodziewał... A ona kroczy obojętnie, bez obawy, bez zastanowienia. Miej się na baczności; oto nadchodzi jakiś człowiek, opuść woalkę i nie daj mu siebie kalać spojrzeniem. Pani o tem pojęcia nie ma — na długo nie można się pozbyć uczucia wstrętu i trwogi, którą nieci takie spojrzenie; pani nie zauważyła, że on jednym rzutem oka objął i zrozumiał wszystko, ale ja to spostrzegłem. — Tak, oto ma pani skutki chodzenia po ulicy ze służącym. Służący upadł. Właściwie to śmieszne, ale co pani teraz zamierza zrobić'? Wrócić się i pomódz mu wstać? — nie wypada, iść z zabłoconym służącym — nie bardzo przyjemnie, iść samej — nie bardzo bezpiecznie. Miej się na baczności, potwór się zbliża... Nie odpowiada mi pani wcale, — proszę, niech pani na mnie spojrzy — czyż postać moja może w niej budzić obawę? Nie sprawiam pani niemiłego wrażenia, wyglądam jak człowiek pełen dobroci, wracający z całkiem innego świata. Nie mówię nic, coby mogło panią przerazić, nic, coby przywodziło pani na pamięć pierwsze nasze spotkanie, niema w moich gestach, w moich ruchach nic, coby mogło przykrość pani sprawić. Pani jeszcze nieco zatrwożona, nie zapomniała pani jeszcze zdarzenia z owym zagadkowym, niemiłym przechodniem ? Nabiera pani względem mnie nieco zaufania, zakłopotanie moje, które mi nie pozwala spojrzeć pani w twarz, daje jej przewagę nade mną. To panią cieszy i uspokaja. Prawdopodobnie czuje pani chętkę zażartowania sobie ze mnie. Założę się, że w tej chwili miałaby pani już na tyle odwagi, iżby przyjąć podane ramię... Pani mieszka przy Stormgade? (Ulica burzliwa). Kłania się pani chłodno i zbywająco. Czyż zasłużyłem na to, czyż nie przyszedłem pani z pomocą w niemiłem położeniu? Pani żałuje, pani zawraca, dziękuje mi za grzeczność, podaje mi rękę — dlaczego pani zbladła? Czyż głos się mi zmienił, czyż nie jestem tensam, czyż oczy moje nie patrzą równie spokojnie jak przedtem? Ten uścisk? Czyż uścisk dłoni może mieć jakieś znaczenie'? Bardzo wielkie, niezmiernie wielkie znaczenie, moja śliczna pani; za dwa tygodnie wyjaśnię pani wszystko; do tego czasu będzie pani w niepewności co do tych sprzecznych rysów: jestem dobrodusznym człowiekiem, który po rycersku przychodzi z pomocą młodej dziewczynie, a równocześnie ściskam pani dłoń w sposób wcale nie dobroduszny.

7. kwietnia.

"A więc w poniedziałek o pierwszej na wystawie". Bardzo dobrze, będę miał zaszczyt stanąć na miejscu o trzy kwadranse na pierwszą. Ot i schadzka. W sobotę wziąłem wreszcie rzecz na seryo i postanowiłem odwiedzić nieobecnego przyjaciela Adolfa Bruuna. — Około siódmej wieczorem idę na Vestergade, bo tam, jak mi powiedziano, mieszka Bruun. Tymczasem nie mogłem go odnaleźć, nie było go nawet na trzeciem piętrze, na które wydrapałem się z trudem i mozołem. Gdy schodziłem ze schodów, usłyszałem następujące słowa, wymówione melodyjnym głosem niewieścim, a niemal półszeptem: "A więc w poniedziałek o pierwszej na wystawie; wtedy oni wychodzą, ale wiesz, że mi nie wolno przyjmować cię w domu". Zaproszenie nie odnosiło się do mnie, lecz do młodego mężczyzny, który przebiegł koło mnie i w jednej chwili zniknął mi z oczu. Dlaczegoż niema światła na schodach — możnaby się przekonać, czy warto być punktualnym. Lecz gdyby było widno, możebym nic nie był usłyszał. Dobrze jest jak jest — jestem optymistą i zawsze będę...

Więc która? Na wystawie poprostu roi się od dziewcząt. Zegar co tylko wybił trzy kwadranse na pierwszą. Moja piękna nieznajoma pani — oby przyszłość pani była tak punktualna jak ja; a może pani nawet woli, aby on nie przychodził o kwadrans za wcześnie? Jak pani woli, w każdym razie jestem na usługi pani... "Czarowna rusałko, nimfo czy czarodziejko, ukaż się z za mgieł", objaw się — może już jesteś tutaj, lecz dla mnie niewidzialnie, zjaw mi się przeto. Czyżby ich było tu więcej, w tym samym, co ona, celu? Prawdopodobnie; któż zbadał drogi mężczyzn, dążących chociażby na wystawę! — Oto wchodzi do pierwszej sali młoda dziewczyna, biegnie szybciej niż złe sumienie za grzesznikiem. Zapomina, że trzeba oddać bilet, służący zatrzymuje ją brutalnie. Ach, na Boga, jak jej spieszno! To pewnie ona. Skąd ten pospiech? Niema jeszcze pierwszej, a proszę nie zapominać, że trzeba się spotkać z ukochanym; nawet w takich chwilach trzeba pamiętać, jak się wygląda. Takie młode, niewinne dzieci, sama już myśl o schadzce doprowadza je do szaleństwa. Ależ ona całkiem nieprzytomna! A ja siedzę wygodnie na krześle i patrzę na rozkoszny widok sielskiej okolicy... Co tej dziewczynie — pędzi przez wszystkie sale. Uspokój się pani, opamiętaj, a nie zapominaj, co mówi panna Lisbet: czyż to wypada, aby wszyscy wiedzieli, że młoda dziewczyna niecierpliwi się, gdy czeka na kochanka? — No tak, rozumie się, schadzka pani jest najniewinniejszą pod słońcem schadzką. Wszyscy kochankowie uważają schadzkę za najpiękniejszą chwilę w życiu. I ja pamiętam, jak gdyby to było dzisiaj, ów dzień, w którym poraz pierwszy spieszyłem na umówione miejsce, a serce miałem przepełnione oczekiwaniem nieznanych rozkoszy — pamiętam, jak poraz pierwszy klasnąłem po trzykroć w ręce, jak poraz pierwszy ręka dziewczęca otworzyła okno, jak poraz pierwszy uchyliła się furtka i, jak poraz pierwszy szliśmy otuleni jednym płaszczem, w jasną noc letnią. Ale w tem wspomnieniu jest bardzo wiele złudzenia. Jakiejś osobie trzeciej zakochani nie zawsze wydają się piękni w takiej chwili. Byłem świadkiem schadzki, która sprawiała niemal odrażające wrażenie, chociaż dziewczyna była ładna, a chłopak niebrzydki; a jednak schadzka wcale nie była piękna, chociaż się piękną wydawała kochankom. Wiele się zyskuje przez doświadczenie; wprawdzie niema już wówczas słodkiego niepokoju i gorączkowej tęsknoty, ale zyskuje się powab i wdzięk, przez co schadzka staje się prawdziwie piękną. Gniewa mnie, ilekroć widzę, jak mężczyzna w takich razach nie wie, co robić z zakłopotania, jak się miesza i z miłości wpada w delirium tremens. Ale tego nie zrozumie pierwszy lepszy plebejusz. Zamiast panować nad sobą i pić całą piersią jej niepokój, zamiast rozżarzyć i rozpłomienić uczucie do piękności, co najwyżej doprowadza do wcale niepięknego zakłopotania, wraca do domu wesół i wmawia w siebie, że przeżył cudowną chwilę... Ale gdzież, u dyabła, ten kochanek, wszak to już zaraz druga! A to miłe gagatki, ci ukochani, nieprawdaż'?

Taki nicpoń każe dziewczynie czekać na siebie! To oburzające — ja inaczej pojmuję punktualność. — Możeby nie zaszkodziło do niej przystąpić — już piąty raz koło mnie przechodzi. — "Wybaczy pani mej śmiałości, niezawodnie ma się pani spotkać z rodziną? Zauważyłem, że pani kogoś szuka i zawsze zatrzymuje się w przedostatniej sali. Zapewne pani nie wie, że za tą jest jeszcze jedna sala — być może, iż tam znajdują się ci, których pani szuka". Skłoniła głowę i to ją uspokoiło. Chwila jest sposobna, cieszy mnie, że ten pan nie nadchodzi; ryby łowi się najłatwiej w mętnej wodzie. Trzeba korzystać z jej podniecenia i niepokoju — teraz można z powodzeniem ważyć się na wiele rzeczy, któreby się kiedyindziej napewno nie udały... Ukłoniłem się chłodno, a grzecznie, teraz zaś znowu siedzę na dawnem miejscu i patrzę na pejzaż, a jej nie spuszczam z oka. Iść za nią odrazu — to zbyt zuchwałe — mogłoby się zdawać, że jestem natrętny, a wtedy napewno uciekłaby przede mną. A tak jest w mniemaniu, że przemówiłem do niej ze współczucia i jestem dobrze u niej zapisany. Tam w ostatniej sali niema ani żywej duszy, o tem wiem napewno. Samotność podziała na nią korzystnie; póki widzi naokół dużo ludzi, jest niespokojna, gdy będzie sama, uspokoi się natychmiast.

Istotnie, zatrzymała się w ostatnim salonie. Za chwilę tam mimochodem zajrzę; mam teraz prawo do niej przemówić, wszak mi dłużna coś nakształt ukłonu. — Teraz usiadła. Biedna dziewczyna, tak smutnie wygląda: zdaje mi się, że płakała, albo przynajmniej, że miała łzy w oczach. To oburzające — wyciskać łzy takiej ładnej dziewczynie. Ale uspokój się, będziesz pomszczona; ja cię pomszczę, a on przekona się, co znaczy dać na siebie czekać. — Jakżeż ona piękna teraz, gdy się nieco uspokoiła i całkiem poddała jednemu uczuciu. Jej istota to tęskna zaduma i harmonia boleści. Istotnie jest czarująca. Siedzi tu w stroju podróżnym; wzięła na się te szaty, żeby pójść na spotkanie radosnej chwili, a zetknęła się z bolesną. Zdaje się, jak gdyby się na zawsze żegnała z ukochanym. Okoliczności to dla mnie bardzo pomyślne, chwila, zda się, woła. Pozory utwierdziły ją w mniemaniu, jakobym ja nie wątpił, iż ona czeka na rodziców czy znajomych; a przytem usiłowałem nadać swoim słowom akcentu szczerego współczucia i usposobić ją jak najprzychylniej dla siebie. W taki sposób tem pewniej wkradnę się w jej myśli. — Bodaj go dyabli, tego nicponia! Oto właśnie wchodzi jakiś pan — to niezawodnie on. Przychodzi, kiedy właśnie wszystko ułożyło się tak, jak pragnąłem. Do licha — dzisiaj nic z tego nie będzie. W najlepszym razie mógłbym się otrzeć o ich stosunek, mógłbym się wtajemniczyć w sytuacyę. Gdy teraz na mnie spojrzy, uśmiechnie się mimowoli i pomyśli, jak ja mogłem przypuszczać, że ona szuka rodziców, a nie kogo innego — nieprawdaż! Ale ten uśmiech jest na poły zwierzeniem, a to zawsze coś znaczy. Stokrotne dzięki, moje dziecię, ten uśmiech więcej wart dla mnie, niż sądzisz; ten uśmiech, to początek, a początek zawsze najtrudniejszy. Teraz jesteśmy znajomi, a to mi na razie wystarcza. Dłużej nad godzinę chyba tu pani nie zabawi, a za dwie godziny już będę wiedział, kto jesteś. Od czegóżby była policya i spisy ludności'?

9. kwietnia.

Czyżbym był ślepy? Czyżby oko ducha utraciło swą siłę? Widziałem ją, a zdaje mi się, jak gdybym był widział jakieś niebiańskie zwidzenie, tak doszczętnie jej obraz zniknął mi znowu z pamięci. Napróżno wytężam wszystkie siły ducha, aby go na nowo wywołać. Jeżeli ją raz jeszcze ujrzę, to poznam ją niezawodnie, nawet wśród tysięcy innych. Ale teraz gdzieś się rozwiała, a duch mój napróżno się sili, żeby ją swoją tęsknotą wywołać. — Szedłem przez Langelinie, i na pozór niedbale patrzyłem przed siebie, nie zważając na otoczenie, jakkolwiek badawcze moje spojrzenia chwytały najdrobniejsze szczegóły rzeczy i zdarzeń — wtem spostrzegłem ją. I oczy moje wpiły się w jej postać, przylgnęły do niej wbrew mojej woli; żadną miarą nie mogłem ich skierować w inną stronę, nic przed sobą nie widziałem, patrzyłem tylko osłupiałym wzrokiem przed siebie. Podobnie jak szermierz pada nieruchomo w kierunku ciosu zadanego przez przeciwnika, tak oko moje skamieniało w raz obranym kierunku. Nie mogłem opuścić oczu, nie mogłem zajrzeć we własną duszę: że widziałem zbyt wiele, nie dostrzegłem niczego. Jedyny szczegół, który mi został w pamięci, to jej zielona suknia — ot i wszystko; objąłem obłok miasto Junony; wymknęła mi się z rąk jak Józef z uścisku i pozostawiła mi zaledwie suknię. Była ze starszą jakąś panią, która zdawała się jej matką. Tę mogę opisać od stóp do głów, chociaż właśnie na nią nie spojrzałem, lecz, co najwyżej, musnąłem okiem mimochodem. Tak to bywa. Dziewczyna wywarła na mnie wielkie wrażenie, a o niej zapomniałem; ta druga nie obeszła mnie wcale, a jednak pozostała mi w pamięci.

11. kwietnia.

I teraz mam w duszy ciągle tę samą sprzeczność. Wiem, że ją widziałem, lecz wiem także, że znowu zapomniałem; zapomniałem tak doszczętnie, że resztki wspomnień, które mi zostały, nie są dla mnie niczem. Szukam jej w pamięci z takim niepokojem i z taką gwałtownością, jak gdyby szło o życie; chciałbym wyłupać sobie oko za karę, że tak krótką mam pamięć. Bywają wybuchy niecierpliwości, ale kiedy potem nastaje znowu we mnie spokój, to mam zwidzenie obrazu, który mi ze wspomnień utkało niejako przeczucie; ale ten obraz zbyt niewyraźny nie może się przyoblec w formę określoną. Jestto jakby deseń na cienkiej jak pajęczyna tkaninie; deseń jaśniejszy od tła, więc oko go nie dojrzy, bo jest zbyt jasny. — Szczególny stan, w którym się teraz znajduję, ma swoje powaby: pokazuje mi dowodnie, że jestem jeszcze młody. To zaś naprowadza mnie na inne jeszcze spostrzeżenie, że zawsze szukam przedmiotu wśród młodych dziewcząt, a nie wśród młodych mężatek. Mężatka mniej ma prostoty, a więcej kokieterja; stosunek z mężatką nie jest ani piękny ani zajmujący ani ciekawy, zmierza jedynie do nasycenia żądzy, a o to mi nie chodzi. Nigdybym nie był przypuszczał, że zdołam jeszcze zasmakować w miłostkach z podlotkami. Tonę całkiem w kochaniu i zachłysnąłem się jak pływak; cóż dziwnego, że jestem nieco odurzony. Ale tem lepiej; taki stosunek w tem większą dumę mnie wprawia.

 14. kwietnia.

Już się nie poznaję. Umysł huczy od burz namiętności jak spienione morze. Gdyby kto ujrzał moją duszę w tym stanie, pewnoby pomyślał, że wryła się jak łódź dzióbem w morze i, że w szalonym pędzie steruje na dno przepaści. Ale ten ktoś nie widzi, że tam w górze, na maszcie, siedzi majtek i spogląda na morze. Pieńcie się przedziwne moce, szalejcie rozkiełzane! Chociażby wasze potężne fale mogły bryznąć pianą o chmury, to jeszcze nie zdołacie spiętrzyć się nad moją głową; jestem spokojny jak granitowy posąg.

Nie mogę znaleźć punktu oparcia; jak mewa napróżno szukam w rozszalałym oceanie mej duszy miejsca spoczynku. A przecież to burze są właściwym moim żywiołem, a przecież to na nich buduję podobnie jak burzyk, który wije swoje gniazdo na morzu.

20. kwietnia.

Trzeba się ograniczać, oto główny warunek wszelkiego użycia. Nie łatwo będzie zebrać wiadomości o tej dziewczynie, która wypełnia mi duszę i panuje w mym mózgu tak niepodzielnie, że doznaję niemiłego uczucia szerzącej się wokół pustki. Wysiłkiem woli zdobędę się na spokój, bo nawet ten stan duszy, to głuche i niejasne, a przecież silne podniecenie, nie zupełnie pozbawiony jest słodyczy. Lubię w jasną noc księżycową leżeć nieruchomo na dnie łodzi, kołysanej miękką falą jeziora. Zwijam żagle, wyjmuję wiosła z wody, odczepiam ster, wyciągam się wygodnie i patrzę w sklepienie niebios. I gdy łódka buja pod pieszczotą fali, gdy lecą chmury gnane wiatrem, a księżyc to znika to znów się pokazuje, czuję, jak w tym niepokoju urasta mi spokój; uderzenia fal uspakajają mnie i uciszają, plusk wody zamienia się w monotonną kołysankę, szybki pęd chmur, gra świateł i cieni odurza mnie i zaczynam śnić na jawie. I teraz leżę w łodzi; żagle zwinięte; ta ssknota i niecierpliwe oczekiwanie chwytają mnie w swoje objęcia, lecz stają się cichsze i cichsze, bardziej błogie i kojące; kołyszą mnie jak dziecko. Nade mną sklepi się niebo nadziei, jej obraz przesuwa się przede mną jak księżyc, co niknie we mgłach i znów się ukazuje. Ileż rozkoszy w takiem kołysaniu na wzburzonej fali — ileż rozkoszy w tej burzy, która szaleje we własnej duszy!

21. kwietnia.

Dni mijają, a ja nie postąpiłem ani kroku naprzód. Młode dziewczęta upajają mnie bardziej niż kiedykolwiek, a przecież trwałej nie więzi mnie ani jedna. Jej zaś szukałem nadewszystko. Dla tego bywam nieraz za mało pobłażliwy; to ciągłe poszukiwanie przyćmiewa mi wzrok i szarpie mi nerwy. Znowu nadchodzi piękna pora, w której na gwarnych ulicach i placach padają wyznania i obietnice; a potem w zimie, w porze życia towarzyskiego drogo je przyjdzie odpłacić; bo dziewczęta zapominają o wszystkiem, sytuacyi nie zapomni ani jedna. Życie towarzyskie zbliża nas wprawdzie do panien, ale szyki mieszają się ilekroć zapragniesz nawiązać miłostkę. W salonie każda młoda dziewczyna jest uzbrojona; tesame sytuacye powtarzają się ciągle, nudzą jednostajnością i pozbawiają rozkosznych wrażeń. Na ulicy, jest jak na otwartem morzu; wszystko oddziaływa silniej, bo wszystko jest bardziej zagadkowe.

Dopiero gdy stosunek nawiązany, sprawa inny bierze obrót — w towarzystwie szukamy jedynie osoby, która nas obchodzi. Nawiązujemy z nią tajemne porozumienie, które nęci i ciągnie, bo jest najsilniejszym ze wszystkich możliwych bodźców. Nie wolno jej o tem mówić, a przecież o tem myśli. Tego roku nie wiele zbiorę spostrzeżeń; ta dziewczyna zbytnio mnie zajęła. Zdobycz będzie niewielka, ale mi się za to uśmiecha nadzieja wygrania wielkiego losu.

5. maja.

Przeklęty przypadku! Nigdy cię nie przeklinałem, że się zjawiałeś, a teraz cię przeklinam, że się nie zjawiasz. A może to jakaś nowa niespodzianka, ty istoto niepojęta, niepłodna matko wszechrzeczy — ty pozostałości z owych czasów, w których konieczność rodziła swobodę, a ta była na tyle naiwna, że wracała znów w macierzyste łono!? Przeklęty przypadku! Ty jesteś jedyną istotą wiecznie niepojętą, zawsze zagadkową, tobie jednemu przypadł wielki zaszczyt w udziale, by być moim sprzymierzeńcem i razem moim wrogiem.

Koniec wersji demonstracyjnej.