Ludwik Łętowski

O POEZYI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZYSPOSOBIENIE.

O POEZYI

PODROŻ DO RZECZPOSPOLITEY UCZONYCH.

PODROŻ DO RZECZPOSPOLITEY UCZONYCH.

O POEZYI

Podróż do Rzeczypospolitej uczonych : powieść

Ludwik Łętowski

Sume superbiam
quaesitam meritis, et mihi Delphica
Lauro cinge volens, Melpomene, comam.
Horatii Car. L. III. Ode XXX

PRZYSPOSOBIENIE.

Jeniusz nakształt zdobywcy hołduie podziwienie gminu, lecz zazdrość poślednich w samem uwielbieniu wyższości, zrzucić to jarzmo usiłuie, co gwałcąc wspólnego pierwszeństwa przyrodzone czucie, blaskiem oburza.

Niech chlubna chęć celowania wzbiie się nad poziomość gminu, zaraz powstaią zdradliwe urągań głosy — że nic nowego — już powiedziane było.

Lecz niepodobna iest ażeby iakieśkolwiek podobieństwa ślady, niespotkały się w pamięci z poprzedniczemi ciekawości domysły; żadna myśl tak dalece odosobnioną, bydź nie może, gdyż z któreykolwiek znaney zasady wypływać musi.

Nayleksze poruszenie zadawnień, każda celuiąca szczególność, wszystko co tylko niesie cechę wyższości, oburza uprzedzone zazdrosne i boiaźliwe nawyknieniem. i ciemnoty liczbę; trzeba się czołgać, by nieobrazić samowładnego uprzedzenia wspólności — lecz uniesienia Mędrców którym iedynie stanowić wolno, zacnieysze są nad domysły gminu, co niema własnego zdania, i pewnego słownika.

Myśl wzięta z Dzieł P. Mercier.

Koniec wersji demonstracyjnej.

O POEZYI

ROZDZIAŁ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

O myślach i tworach jeniuszu.

Le monde entiere ne suffit pas a la

vaste etendue de l'esprit de l'homme

Longin Traite du Sublime ch. XXIX.

Myślić i tworzyć iest udziałem Boga, gdy świat zamierzył, myśl poprzedziła Dzieło; myśl była wielka, dzieło z niczego.

Jeniusz zacnością własny, pośrednictwem przyrodzenia, bedąc w stosunkach z udziałem Wszechmocnej Wieczności, myśli i tworzy z natury istoty: doskonałość i wyższość są w miarę zakresu sposobów przyrodzonych iemu.

Doskonałość przyrodzonych sposobów, wznosi myśli i twory ku wielkości; im wyżey, tym język szczególnością, dzieła podziwieniem, zwiekszaią tylko bluźnierców tłuszczę.

Nikt w samey prawdzie przyrzec się nie może, wyższy w owczas nad ludzi, rozum iego dla nas okrył by się taiemnicy pomroka: Bóg przyiął człowieczeństwo, gdy do ludzi przemawiał.

Jeniusz dzielnością własney istoty, czerpa myśli z łona wieczności, świat iest książką w którey przyrodzenie czyta.

Myśli i twory jeniuszu są w prostym stosunku iego przyrodzonych sposobów, mniey lub więcey wielkie: zwierzęta czuciem zamierzonym wiedzione zdaią się nie mieć potrzeby myślić ani tworzyć; udzielony im porządek domysłowy nazywamy przeczuciem.

ROZDZIAŁ III.

CO IEST POEZYA.

L'Origine de la Poësie est rapportee a cet

age, qui suivit de pres celui de la creation du monde.

Fontenelle et Pope — Disc. sur la Poésie

Pastorale.

La Poésie a ete le premier langage de l' homme,

parce qu' elle est le langage le plus

noble, le plus sublime, et celui qui nait

de l'enthousiasme et de l' inspiration.

Lacombe Dict. des Beaux - arts. —

Myśli i twory jeniuszu są poetycznemi; myśli ho wielkie, twory bo z niczego.

Wyobrażenie o jeniuszu myśli i tworach poetycznosci, iest iednem z przyrodzonych uczuć, w własney godności.

To przyrodzone uczucie w własney godności, jeżeli nie samey rzetelności obrazem, będzie zawsze najsilnieyszą trafności wyobrażenia rekoymią.

Spoyrzyimy na człowieka, dźwiękiem poetycznym z własnego natchnienia Bogom cześć oddaiącego, iak gdyby Bogom właściwym językiem, a usprawiedliwiemy w części śmiałość wyobrażenia (*)

Wyobrażenie to ile zuchwałem, tyle szlachetnością godnem przeznaczenia: czyliż poetyczne myśli i twory mogą być czyim innym iak jeniuszu owocem.

Lecz w samey tey godności owocu jeniuszu, leżą stopniowaniem onego zacności różnice: " Że myśl robi Poetę, rym tylko wierszopise; że poezya iest językiem jeniuszu, rym dźwiękiem języka; że twory poetyczne w wyobraźni rzeczywistemi, wiersz przymiotem rzeczywistości; że pezya właściwie głosem uczuć duszy, kiedy rym udziałem przyrodzoney własności — zkąd Każdy utwór jeniuszu iest Poematem, bo z niczego; każda myśl wielka poetyczną, bo głosem duszy; każdy jeniusz poezyą, bo tworczym. — Te są wyobrażenia o Poezyi iakie z właściwey iey godności wypływaią: " Myślą duszy; dziełem jeniuszu; równego zakresu z czasem; sam Bóg pierwszym Nauczycielem.

(*) Moyżesza sławny śpiew — Audite oceli quce loquar, audiat terra verba oris mei. — Deutr. Cap, XXXII. A. i inne. —

ROZDZIAŁ IV.

O RODZAIACH POEZYI.

Diese prächtige Schöpfung ist ein Abriss

deiner Ideen; die Welten sind die Tafeln,

worauf du mit göttliche Finger deine

Gedanken eingegraben hast.

Wieland - Empfindungen des Christen IV.

Każda myśl wielka iest poetyczną, każde dzieło z niczego bo utworem myśli, poematem.

Różność myśli zależy od pierwszych wyobrażeń, o pięknym i prawdziwym.

Piękność i prawda są iedne i te same w Wieczności; w śmiertelnych duch żywiołami uiarzmiony, pośrednictwem zmysłów przyimuiąc wyobrażenia, w wyobrażeniach zmysłami ulega w części własnościom żywiołów: sam język ileż go niepęta, ileż podległem przyrodzeniu nie czyni.

Duch podpadaiąc w części prawu przyrodzenia, namiętności, wychowanie, powietrze, pokarm, prawa &. działaią zmysłami na nim.

Różność wyobrażeń o pięknym i prawdziwym, z działania przyrodzenia przez duch na myśli, rodzi te cieniowania, niezgodności, i wielkie sprzeczności: każdy ma swoie piękne i prawdziwe.

Jeżeli pierwsze wyobrażenia zgodne z przesadami ogółu, w owczas myśli i twory niewychodzą z porządku koniecznego; lecz jeżeli pierwsze wyobrażenia zbiegiem trafu na szczególney oparte podstawie, w ówczas myśli i twory są nad tryb porządku koniecznego: zkąd doskonałość tworów nie zależy od stosunków z pięknością, i prawdę przyiętemi, uważa się iako owoc wielkiey myśli z którey kolwiek strony; może twór bydź szkodliwym porządkowi koniecznemu, przyiętym urojeniom, a dla tego być doskonałym w składnie swoim.

Alexander w zbrodniczey niesytości zdobyciów, Sardanapal w gnusney nikczemności, sam Neron w ściekiem okrucieństwie, byli wyższemi nad gmin..... Nawet Dyogenes w całey szczególności, ieżeli ściągnął pogardę liczby, równy iednak przyszedł ku niemu, i oddał hołd w nim samemu sobie.

Różność ta tworów niema nic do istoty myśli, myśl zawsze wielką na którakolwiek stronę przeważa szale podziwienia. — Jeden Bóg zawsze ieden, bo sam, i wszystko sam w sobie. — Człowiek stopniuie w miarę udzielonego zakresu, lub zupełnie inaczey widzi w skutek pierwszych wyobrażeń.

Ten myślą, ów piórem, tamten mieczem, dłutem, pędzlem, samem głupstwem ryią dzieła na grzbiecie czasu; wszystko co tylko niesie cechę rozumu i wielkości, śmiałości i wdzięku, iedności i smaku, podziwienia i bojaźni, miłości i wzgardy; każdy utwór myśli, każda myśl duszy, każdy owce jeniuszu, gdzie tylko człowiek godnością istoty nad przyrodzenia siąga, wszystko iest poetyczne.

Śmiertelny! Bóg w dziele swoiem wytknął nam drogi jeniuszu; wznieś myśl nad zakres materyi, z niczego!..... głowę w Niebo, miliony światów!...... ciałem tykasz ziemi, sam!__ Co za myśl! Co za twór! Co za przedmiot! — Oto pierwszy Poemat.

W tym to dźwięku trzech iedności dzieła samego Boga, tkwią, zasady tworów poetycznych; sprawiedliwe oko rozumu widzi ie wszędzie, błąd w ciemnym uporze nie widzi tylko siebie.....

Myśl w samych nas, rymu szukaymy żywemi przykłady wypiętnowanego w przyrodzeniu.... Co za odmienność co zaymuie!.... Co za wielkość co dziwi!.... Co za doskonałość, co uwielbiać zmusza.

Dzieła sztuki W wiecznych pamiątkach iey godności, przybliżaiąc się ile możności przyrodzeniu, czyi nie niosą cechę wielkości i doskonałości? Marmur z pod dłuta Praxitela Kanowy, płutno pędzlem Raphaela Dawida ożywione, nie sąż godne poematu myśli, chełpliwe dzieła naszey sposobności. — Kobieta nawet kształtnie przybraną, na którey smak sztuki walczy z zazdrosnem przyrodzeniem, podaiąc dowcipu ramie dla dozupełnienia rozumu z przyrodzeniem, myśli z żywiołami, czyi nie iestże poematem co do tworu, poetą co do wyobrażenia ?

Wszystko co tylko niesie piętno wzniesioney myśli, sama srogość i szczególność z tey strony nie mogą bydź wyuczone; Attila w zuchwałem i nierozsadnem przedsięwzięciu upokorzenia — Boga, równie iest Poetą, iak Massilion kiedy z nad trumny Ludwika wołał: " Wszystko iest niczym, Bóg tylko sam wielkim. —

ROZDZIAŁ V.

O DZWIĘKU POETYCZNYM I SPIEWIE JĘZYKA.

Il est une poesie naturelle qni consiste

dans le Sublime des images, et les

graces du style.

Principes Philosophiqties par le Col.de Weiss.

Bóg w dzieie swoiem iako pierwszy Poeta wytknął drogi myśli i tworów jeniuszu: Rzućmy okiem rozumu, co za skromna wspaniałość, niewyczerpana odmienność, zawsze ieden cel i godność, nigdzie nie czuć trudności przymusu i sztuki, wszystko iakby inaczey bydź niemogło, wdzięk rozlany po częściach krasi piękność obrazu, nigdy oko niespoczywa bo nigdy nie syte,

Śpiew poetyczny nie iest w trafności iednostaynych sylab, nigdzie przyrodzenie nie nadużywa naszego smaku przymusu oznakę, dźwięk i zgodność iakie panuią, są ukryte iak wymiar w muzyce, taka zręczność w dobieraniu, kosztem obrazów i śpiewu języka sztucznych zakończeń, może na chwilę zabawić iak kuglarskie skoki po drucie, lecz z czasem znużony rozum uprzykrzy to iarzmo.

Pewną zgodność w składzie wierszów usprawiedliwia, podpadaiąca zmysłom w przyrodzeniu własność, bicia krwi, ruchu człowieka, co w pewnym będąc wymiarze, skłonnością przyrodzoną, naśladowania, mogła dać wyobrażenie składania podobnie myśli; zkąd w starożytności rymy (prozodyczne) samych początków ściągaią.

Barbarzyństwo średnich wieków upodobało sobie wiersz terażnieyszy, martwi na spiew języka, w iedności spadków mniemali mylnie smakować wdzięku; z zabytków wieków zpodlonego niemi świata, pozostała nam zhańbiona poezya: wiersz od chwili do chwili w rębną trafnością przerywaiąc obrazu całość, drobniąc przedmiot, nikczemniąc godność; głuszy dzwięk myśli, tłumi spiew języka, gwałci wytknięte w przyrodzeniu zasady, wyrachowaniem grubey ciemnoty pozornego wymysłu. —

Dzwięk poetyczny iest dwojaki. pierwszy w ułożeniu, myśli: "Pewna godność i odmienność żywiąca obraz, ogół w różnościach pojedynczych, cel i iedna wielkość do końca; drugi, w własnościach języka " bez wymusu trudności i sztuki, płynność wolność i różność, pewien spiew ozywiaiący całość i części mowy w samym składzie onego nadużyciu, niemorduiąc ucha przymusem i iednostaynościa.

Dzwięk poetyczny w ułożeniu myśli działa na duszy, spiew języka na zmysłach, połączone razem są piętnem nieśmiertelnych tworów, iakie nie ledwie wieków stały się wymiarem; Poezya Greków i Rzymian do tych rodzaiu policzony bydź może, ich. rymy niebyły iak spiewem języka, (prozodyczne) i dzwiękiem poetycznym.

Łatwość w zadosyć wypełnieniu przyjętych własności, krasząc pozorem, poezyi poszarpane myśli, i skaleczoną mowę, zjednało stronników temu rodzaiowi pisania.

Lecz porownaymy zalety, niech obok postawione za sobą przemowią: " Jeżeli kadencya tucząc ucho, uwodząc smak, zdaie się iednostaynością za kończeń iakoby zaokrąglać myśli; spiew poetyczny mowy nakształt mu zyki zachwyca przyrodzenie, podnosi ducha, niespętaną wymową przemawiaiąc do przekonania i rozumu. — Jeżeli wiersz łechcze lube skłonności, zniewala poklask, syci Lekkość; dzwięk rytmu wzbudza wielkość, ocuca męstwo, uśmierza: chuci. — Jeżeli zadawnienie kadencyi i skład nowych języków zdaie się upoważniać ten sposob; to więcey błędne wyobrażenie iak ucho obwiniać. należy (*) Złotousty Chryzostom i Fenelon mogą obok Demosthena i Cycerona przemowić, mimo innym zawodem ogrzani, ten sam wszelako dźwięk poetyczny w układzie myśli pierwszych iak drugich cechuie; bo dzwięk ten niewyłącznie jeniuszu iest głosem, każdy ięzyk właściwą, mu mową, wieki oyczyzną. — Lecz ktoż śmiałby Xięcia Kadencyo-pisów (*) choćby tylko z Lukanem porównać! — Z zagubą spiewu poetycznego mowy, zaginęły rymy — napróżno za niemi Rousseau w Kantatach swoich ugania się, ieżeli w kilku szczęśliwych mieyscach zaspokoienie nam wydziera, tym smutniey gdy wspomniemy, że te kilka słabych promieni Homera jeniuszu, opłakał prześladowaniem zazdrości, i zdziczałego smaku.

(*) Spiew ten mowy żyie w naszych jązykach; Niemcy są bliżey iak inne narody od swego.

ROZDZIAŁ VI.

ZAKOŃCZENIE.

Celui qui, selivrant a des guides vulgaires,

Ne detourne jamais des routes populaires.

Ses pas infructueux.

J. B. Rousseau L. III. Ode I.

Trzeba zuchwalstwa aby powstać na upoważniony zadawnieniem przesąd, któren w naszym kraiu zdaie się ze składu języka koniecznością; lecz staraymy poznać go w żywiołach; oświata w kraiu postępuie w prostym stosunku doskonalenia się mowy oyczystey; uwolniona z cudzych wyrazów, wydobyły spiew iey właściwy, iaki Słowiańskim językom obcym nie iest; korzyść przekładania słów w pewnym zakresie do woli, nieobarczaiąc go występnym naśladowaniem umarłych języków, (**) nadadzą z czasem, tę gibkość trafność i wrębność w naśladowaniu brzmiącego przyrodzenia, i składanych wyobrażeń, co go pierwszym językiem w Słowiańskim świecie uczynią.

Poświęcone nawyknienie stanie się rekoymią pożądaney godności; łechcącą żądzę plecenia kadencyi iedna chwila porównania zachwieie. — Szczęśliwe wierszyki otworzą w pańskich iach, w względach płci niewieściey i w uwielbieniu upornieyszych, przestrone pole osobistości (***); lecz ieżeli chęć nagrody w własnem przekonaniu zagrzeie piękne serce, ieżeli uczciwością i obowiązkiem powodowane, przeznaczy prace gruntownością użytkowi, zacnością potomności, naówczas, wolne tey powszechney zarazy, usiłowanie rozsądne powiedzie go prosto do przybytku sławy.

Tu widzę ostre uprzedzenia oszczepy w ręku zuchwałey pozornością młodzi, lub w zadawnieniu z kamieniałego wieku; lecz iak drugi atlas udźwignę ogrom przesadów złudzonego świata, czekaiąc spokoynie, ieżeli nie w moim, to w przyszłem pokoleniu, wdzięcznego mściciela.

Niech wielkość i użytek cechuią unieśmiertelnione drukiem myśli: zostawmy lekkość i pozorność rzemieślnikom dowcipu, co kradną krzywdzący poklask złudzonych wielbicieli; zostawmy skrzętną drobność nikczemnym, co całości niemogąc obięć, pomocą szkiełek zmnieyszaiących zazdrości szukaią W częściach ogolnego wdzięku. — Nigdy Raphael nie spodlał obnażonego przed nim przyrodzenia, wypracowanym kuglarsko końcem pędzla obrazkiem; zostawmy tę niedołężną boiaźń w dosięganiu prawdy słabym umysłom, co idą. ścieszka zadawnienia bokiem gościńca rzeczywistości (****) Bóg duszą. nauczycielem człowiekowi. — Świat wzorem tworów — doskonałością mowy ożywione kolory uczuciów, wyobrażenia mniey składem przyrodzonym spętane, rzeczywiściey prościey i wspanialey od duszy do duszy przemawiaiąc, nowy świat utworzą; usunięte celnieysze zawady, żadne cienie nie ćmiąc wiecznego światła, rozum i poezya zakwitną na łonie wolności i śpiewu języka.

Prawdy te tkwią wypiętnowane w głębi przekonania; niedoskonałość sposobów udzielenia uczuć, odeymuie mi połowę dzielności rozumu w przekonaniu drugich, połowę broni do pokonania; lecz wznieście się na skrzydłach jeniuszu do tronu światła, — Rozum nie ma wytkniętych granic — nad zakres materyi i czasu — chełpliwi własną godnością, rzucaiąc pęta przesądów i boiaźliwey ciemnoty, Bohatyrskim umysłem wyobrażenie buiaiąc w przestrzeni bezdenności, mieczem wymowy, siłą prawdy, szypkością czasu, zadziwiaiąc same Bóstwo, hołduiąc podziwienie równych, uczyni godnemi wysokiego przeznaczenia, godnemi nas samych.

(* ) Voltaire, —

(**) Skład terażnieyszy naszego języka nie iest mu właściwy: Polska mowa wolna dobitna i obszerna iak jeniusz Narodu co nią przemawia dziwi się średnich wieków łaciny. —

(***) Mediorcibus esse Poetis non Dii, non hamines, non concesstre columna — Her. De art. Poet,

(**** ) Oszczędność tego wieku w uczonych przypisać można, po części niepohamowaney chuci rymowania — cztery wierszyki sklecone, czasem dosyć zażyłości z Poetą aby używać nazwiska pięknego dowcipu — lecz wstecznie ochełznany Pegaz wierzga tylko w miey cu, a Parnas zgwałcony więcey do kurdygardy iak i podobnym.

PODROŻ DO RZECZPOSPOLITEY UCZONYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PODROŻ DO RZECZPOSPOLITEY UCZONYCH.

POWIEŚĆ.

Państwa początki gubią się w Dzieiach baiecznych, założenie Rzeczpospolitey Uczonych przyiąć można od czasów, kiedy Arystarchus zaledwie siedmiu ciemnych rozumem w całey Grecyi liczył.

Kray ten obszerny graniczy do koła z Państwami, ciekawości naśladowania, ograniczenia, dowcipu, uprzedzenia i złego smaku.

Łudzony natrętny sławą wielkiey tey Rzeczpospolitey, puściłem się zuchwale ku iey naybliższey granicy; a kilka słów w Horacego umarłym języku, wyiednali ani nazbyt łatwe każdemu weyście.

Od granicy w dalszey mey podróży, mało ludne włości, puste zamki, zaniedbane świątynie, nieurodzayne pola, ciasne i mylne drogi, mętne i głębokie wody, okrywały piękny niegdyś tę krainę; co upowszechnienie praw człowieka, stuczne rolnictwo, i rozpostarcie handlu, do tego stanu przywiodły — po kilko dniowey przykrey takowey podróży, stanąłem na końcu pod murami stolicy, w którey wysokie moie oczekiwanie zaspokoić sądziłem.

Miasto Ancyklopedya iest stolicą Rzeczpospolitey Uczonych — leży w błotnistey dolinie. — Rzeka uprzedzenia zdaie się niemal całe dokoła oblewać — dwadzieścia cztery bram ułatwiaią weyiście; lecz mimo takową dogodność, mieszkańcy ścieszkami na wyłom ochoczey przechodzą.

Pyszne mury różnych wieków i kraiów, zdobią świątynie i rynki ogromnego tego miasta. — Mnóstwo gmachów W pośrodku tak trudnym czynią porozumienie się, że rzadko aby kto w nim nie zabłądził — z resztą bruk niedogodny, że co sto kroków utknąć wypada, przy obojętnem ochędztwie, nadaie mu brudną postać.

Stolica Rzeczpospolitey Uczonych ile uwalałem, mało-ludną iest rano, gdzie i niegdzie tylko przechodzę się ludzie; poźniey dopiero otwierają się okna, a widać głodne spoczynku twarze odżywiać się świeżem powietrzem.

W południe, napełniają piesi, ulice, sklepy, ogrody; a brzmi pod-tenczas miasto zgiełkiem politycznych domysłów, i szczebiotliwością dniowych przygód.

Wieczorne pory poświęcone są możnieyszym lubownikom, w domy których mieszkańce weyście sobie skarbią, pod nazwiskami; Poetów, improwizatorów, Antykwaryuszow, Piurystów, krytyków, Nowiniarzów —

Życia ten sposób, iest tu przyjętym; mieszkańcy słabego ciała, boiaźliwi pracy, pobyt w stolicy cenią naypotrzebnieyszem szczęściem. —

Niewróżąc sobie przyiemności, w mieście tylo sprzeczneni z memi zwyczaiami i wyobrażeniem, ułożyłem więc aby iak nayspieszniey powracać do kraiu; żądaiąc wszelako przewodnika, co by mnie po celnieyszych budowlach w mieście, początkiem oprowadził.

W pośrodku stolicy Rzeczpospolitey Uczonych w znosi się gmach wspaniały, własnym nakładem obywateli na szpital wzniesiony. - niestałość powietrza jakie na częste zawroty głowy wystawia, i mętne wody z rzeki uprzedzenia którey za zbyt kosztuią, czynią ten. potrzebnieyszem iak w każdem innem mieście:

Gmach ten ozdobny odwieczny architektury sztuką, wzbudza postrach i podziwienie — dzieli się na piętra i sale. — Naywyższe zaymuią tworzyciele systemów słonecznych; dolne Alchimiści i uporne fizyki; w średnich geometry kreślą kwadraturę okręgu, troydział kąta; liści wykładaią system czaskowy, Mesmeryści skutki Magnetyzmu zwierzęcego &c. — Zapewniano mnie, że mimo powszechne ich uzdrowienia zwątpienie, niektórym się udawało wszelako uchodzić z tego domu: Alchimistom z utratą maiątku bramą ubóstwa, geometrom z pomieszaniem zmysłów furtką politowania.

Dom ten zrobił na mnie szczególne wrażenie, lecz stoiący obok równie obszerny; lecz nierównie okazalszy, zwrócił zupełny moią uwagę. — Był to pałac poezyi — zwierzchu pysznie przyozdobiony, lecz mimo zbytek sztuki, niosł cechę przymusu i wysadności. — Wielkie wrota dzwięku poetycznego któremi się dawniey wchodziło, od kilku wieków zamurowane; teraz wpuszczaią. tylko ciasny furtką kadencyi. — Gmach sam zamieszkały w stopniu zacności rodzaiów, i tak kiedy skrzydło lotnia oda z berłem i lutnią w ręku, mierząc orłem wzrokiem błękitu przetwory, siedzi u samego szczytu; skromne multanki przygrywaią tymczasem, kozłom tryksaiącym się po murawie dziedzińcowey. — W sklepach podziemnych ogromne machiny, ściskaią, ucinaią, kaleczy oyczystą mowę, tę dziedziczny narodowość: nie mogłem suchym okiem spoyrzeć, na to bezkarne przywłaszczenie sobie niewyłączney własności ogółu.

Cichość iaka w tym pałacu panowała, zasłużyła na moią pochwałę; lecz móy towarzysz upewniał mnie, że dość: urodziny obiad, wesele pogrzeb, nowy rok kometę &c. &c. aby poruszyć muzgi. Lokatorów. — Naówczas powstaie szmer w całym pałacu, ostrzę, się rzemieślnicze dowcipy, skrzypią tuzinkowe pióra, jęczą nadużyte prasy, zrywaią piersi jurgieltnicze deklamatory, biią trawo machinalne dłonie.

Wychodząc z tego gmachu spostrzegłem wiele innych pomnieyszych, lecz zapewniano mnie że niezasługiwały szczególney uwagi: że sala zdrowey logiki od czasów uczoney, zamkniętej że Katedra wymowy, iak ludzie przestali mowić za sobą, schroniła się do kościoła; że matematyka dosyć w górę poszła, aby cała własną niedołężność wymierzyć; że fizyka iest łańcuchem wniosków; historya poważną bayką; doktorstwo słabością umysłu chorego, a sądownictwo więcey środkiem waśnienia iak łagodzenia ludzi — a ten pełen smaku ogród, spytam się, gdzie naywięcey niewiast i młokoszów dostrzegam, każde z nich zdaie się bydź w przyiemnem, obłąkaniu, czyimże iest siedliskiem? — Jest to odpowie rękodzielnia romansów. — W drugiem piętrze tego obwodu snuią się pisane bayek, powieści rozmów, a po pod mury przechodzę się uprzywiliowane nowiniarze, chroniąc się słonecznego prawdy światła — . a ta wieża obmurowaną, z kratami w oknach? — To było dawniey wiezięniem stanu, gdzie zamykano płaskich spotykaczow obcych myśli, i bezwstydnych przywłaszczycieli dzieł cudzych; lecz od nieiakiegoś czasu wieża ta otworem. stoi, a zbrodniarze bezkarnie wolno po mieście chodzą.

Nauczże mnie ieszcze spytam się mego przewodnika, gdzie u was krytyka przebywa, miałaź by bydź w wygnaną z Rzeczpospolitey Uczonych? — Nie, odpowie z nieiaką boiaźnią, krytyka u nas utrzymuie policya, lecz mimo gruntowną, zasadę w tym kraiu równości, nigdzie tyle nie masz stronnictwa iak u nas; nieszłuszna krytyka rządzi gwałtownie umysły, i gnębi nasze zdanie. — Moy przyiacielu, rzeknę mu na to z użaleniem* Chwast ten rozumu ludzkiego czołga się tylko po ziemi, dopoki cudzey rośliny niedosięgnie, może ią na chwilę zagłuszyć, lecz z porą roku uschnie i opadnie, a Cedry i dęby wśród zimy wieków zieleniej.

Zwiększaiąc kroki ku bramie chcąc iuż rzucić to miasto, móy przewodnik szedł za mną ubolewaiąc, ze z moim sposobem myślenia żadną miarą w tym kraiu zasiedzieć niemogłem. — Przebiegaiąc ulice, zewsząd uderzał mnie widok potężney góry, która mimo niezmierną odległość zdawała się tuż bydź za miastem, u wierzchu ile rozpoznać sądziłem, wznosił się gmach starodawny. — Po ostatni raz żądałem w zaiemności po moim towarzyszu. — Westchnął mocno! Jest to rzeknie; Świątynia Mądrości, mówią, że przed laty wszyscy mieszkańcy naszey Rzeczpospolitey kończyli tam swoią starość, lecz od czasów iak Arystoteles i Kant drogę do niey zagubili, nikt tam więcey trafić niemoże. — Z podania wiemy tylko, że tam, ani xięgarni, ani zbiorów osobliwości, nawet Akademii niemasz, prosty ten napis nad bramą przyimuie tylko przychodnia: Że nabyta nauka nie iest mądrością, ale obcym towarem; zastosowanie którey dopiero zdrowym rozsądkiem, staie się właściwą, własną nam mądrością ** ...... tu umilkł moy towarzysz. — Pożegnaliśmy się czule, on zwrocił kroki da miasta, a ia puściłem się na powrót drogą do moiey ziemi; odnosząc w korzyści z przykrey podróży wielką w zastosowaniu prawdę: Że gmin błędnie naukę, mądrością bydź sądzi— źe można bydź nauczonym nie będąc mądrym; lecz nikt mądrym, bez przyrodzonego poznania nie będzie.

Idąc ku granicy, nie spotykałem po drogach iak kiedy nie kiedy zbiegów z szpitala; idących skromnie w ościenne kraie, używać 'w złudzeniu drugich, własnego spoczynku.

Na samey granicy, oznaymiła się właśnie Rzesza pracowitych tłómaczów, żądaiących uporczywie weyścia do Rzeczypospolitey uczonych; ia się za szczęśliwego sądziłem, opuszczaiąc ią bez naymnieyszey chęci współ - obywatelstwa: i owszem ieźeli kiedy, to nigdy więcey iak teraz, winszuiąc sobie ograniczoney głowy.

* Le lierre du critique Essai sur la critique partie p. Pope.

** Quand bien nous pourrions' etre scavons du scavoir d'autrui, au moins sages ne pourrons nous etre, que de notre propre Sagesse — l'Esprit de Montagne.